rimatmag: Gapu Amin Kadagitoy

Gapu Amin Kadagitoy

Sarita Ni PACIFICO D. ESPANTO

NAKEM ngata ni Apo Dios, 'Mari. Pinadasko idi nga aturen ti kababalin ni Pondong, ngem awan ti nagmamaayan dagiti panangaskasabak. Idi agangay, siak pay ketdin ti napasurotna. Naimbagka ketdi, a, ta naitultuloymo ti nagpaay iti Apo; saanka a nakiasawa a kas kaniak.
Ket daytat' nakapanunotak a nagsurat itay napan a lawas ta, 'di kunakon, kasla kawaw idin ti panagriknak iti panagbiagko. Umayak koma idiay pagdagusam, ngem kasano kadi ket dagitoy met ubbing? Ta no adda ar-aramiden ni Lelangda-kas ita, isut' napan nakitienda-'sino kad' pay ti agaywan? Inton sumangpet, pagsinnublatanminto ti aglaba, agluto, agpirinsa…. Ah, ngem nasdaawka ngata idi kalman, idi makitanakami idiay kapilia. Ala, sapay koma ta mataginayon ti kasdiay nga urnosmi….

Agyamanak iti panagkunam a kasta, 'Mari, ngem nakem ngata ni Apo Dios, diak kad' kuna ket, ne, kitaem laengen: adda, 'ya, panangipagarupko a sumangpet ni Pondong idi rabii ti Sabado? Manipud idi nayalisen iti destinona-ta dita ngarud Tutuban idi ti pagopisinaanna-iti laeng agtapos ti bulan ti isasarungkarna. Agasem ngamin ti kaadayo ti Kabikolan: agmalem ken agpatnagka nga agbiahe iti tren.

Mangmangankami a kasta idi naminsan a rabii; subsubuak daytoy anaktayo. Pagammuan, naitubong iti lapayagko ti ranitrit dayta ruangan. Siripek a kasta… ne, ni Pondong!

Inubbakon ni Boy. "Ni Daddy, Boy, simmangpet ni Daddy!" Dinarasko a napan linuktan 'ta ridaw. "Apay, Daddy, ita man pay?"

"Ayan ni Baby?" kasta met ti sungbatna. Pinagsinnublatnakami nga inagkan. Ne, ket immalingasaw manen ti angot ti arak.

"Adda idiay ngato. Patpaturogen ni Lelangda. Mangmangankami ken Boy. Sige, mapanka agsukat biiten ta makigiddankan."

Ngem idi makaulin, 'Mari, naimayengak: ania ngarud ita ti idasarko? Ah, ket inalawko met la ti bagik, inton madamdama laengen ti pannangan ni Nanang, bareng no…. Ket kabayatan ti panagidasarko, pinugtuak no aniat' gapuna a simmangpet a kellaat ni Kompadrem. Di la ngata pakagin-awaan, aya, daytoy inayanna, Apo? nakunak iti nakemko, 'Mari. Kasta unay ti talagutog ti barukongko, idinto nga indasarko ti agpaay koma ken ni Nanang.

Numona ta nalagipko pay met ngarud ti napasaranmi idi Paskua ken Baro a Tawen. Ay, kunam kadi, 'Mari, ket-nakababain koma a saritaen daytoy ngem isut' pudno: naimbag ketdi ta adda daydi pusi nga utong a naggaput' Ilokos ta adda ket inang-angermi. Wen, manipud idi nayadayon ni Pondong, 'tay kunadan, pairutkami la a pairuten iti barikesmi. No dadduma, mapanunotmi ti mapan koma la agtitiponen idiay destinona, ngem pagangayanna, maublagkami met laeng a, ta kasano, agallaallakami lattan? Di met ammo no sadino wenno kaanonto manen ti pannakayalisna!

Ket idi makaidasarak, intuloyko a sinubuan ni Boy. A, ngem napukawen ti ganasko a mangan. Kasla aleng-alengko pay ketdin ti panangsubsubok itoy anaktayo, 'Mari. Diak man nagawidanen nga indilig ti panagbiagmi idi kakamkamangmi pay. Wen, naimbag ket idi ta, nupay bassit pay ti aw-awaten ni Kompadrem, bassit pay la ti pagbusbosanmi. Umuna unay, nalaka pay la ti pagabangmi idi iti balay ta agtaengkami pay la ngarud idiay Project 4.

Ah, napalusposanmi daydi a balay, 'Mari. Wen, awan lat' gasatmi a makabalay koma iti bukbukodmi. A, ta 'tay kunak, idi nayadayon iti destino ni Kompadrem, nangrugi metten ti utangmi iti pagabang. Numona ta kasta unay a kinainget met dagiti taga-Homesite Office! Tallo a bulan laeng ti utangmi, nagkakamakamen ti panagsingirda.

Kastoy ngata ti mabilang itay napan a tawen idi pagtalawendakami idiay Project 4. Kapilitan, 'Mari, a pimmanawkami ta awan met ngamin ti "kapetmi" kadagiti taga-Homesite.

Ngem, ala, naiwakas met laeng daydi a parikut. Ket naimbag ketdi ta adda met la sangkabassit a naagsawmi iti daydi a balay. Kas pangliwliwa met piman daydiay simmublat, impulangna daydi nayab-abangmi iti unos ti dua a tawen, ket isu, 'Mari, ti namadpadaganmi iti makatawenen a panagyanmi ditoy Manila. Agasem kadi ti busbosen ditoy: pagabang iti balay…. Ne, agurayka bassit ta innak mangala iti pagpalamiista. Ay, ania la ket ti awan ti katulongannan, aya, 'Mari…?

Ala, ket maituloyko ngarud. "Ket," inamadko apaman a nakasango ni Pondong iti lamisaan, "aniat' napagtengmo, Daddy, ta kellaatka met a dimtengen? Addan sa ket nakaikissiim kenka… wenno agparpariknan sa ketdi a sabali ti ar-aramidenen 'toy baketmo, kasta kadi?" Kastat' angawko, 'Mari, idinto a dandani diak mateppelanen ti panagluak, ta maluyaanak man ketdi iti kasdi a kasasaadmi.

"Hus, daytoy met, ne," inkatawana ket inggaw-atna nga impatay ti dakulapna iti tumengko. "Adu unay a sasawem. Agawaam kad' ketdi ta bareng maigatanganta dagitoy ubbing iti isibboda."

Nagkullayaw ti unegko. Igatangan? Nangalaan daytoy iti kuarta? Amangan, Apo, no ania ti napampanunot daytoy asawakon, kas 'tattan, 'Mari. A, ket diak met nakatimeken; nakamulenglengak met la a kastan.

"A-a!" intudonak a kasta, sa nagsakuntip. "Ipagarupmon sa ketdi a napanak nagtatakawen? Ay, saan, Mommy, nadalus a kuarta ti insangpetko."

Idi madlawna a kasla diak pay la mamati, "Pagrigatanna ngamin ket ta awan lat' mabasbasamon a pagiwarnak," kastat' kunana. "Naikkankami iti bonus, isut' gapuna nga itay maawatko ti bingayko, dimmawatak a dagus iti ababa a bakasionko. Domingo de Paskua no bigat, saan kadi?"
Namak pay, diak nasaban ti ragsakko. "Boy," daytat' nambarak a nangilinged iti panagluak, "makapantayto met laengen idiay kapilia."

Ngem apaman a naisawangko dayta, nagkullayaw manen ti unegko. Nalagipko daydi pangta ni Pondong idi mapagtalawkami idiay Project 4: awan ti umawag-awag iti Dios, awan ti sumrek iti simbaan!

Nakain-inaka ti panagulimekna. Pagammuan, nagsakuntip. "Ti la adda nga isalsalpikam," indayamudomna. "Dimo ket darasen ta bareng maka-gudta pay a silulukat dagiti pagtagilakuan."

"Ket sika, apay a dika sumubo bassit?"

"Nanganak bassit itay idiay tren. 'Mo ta siakon ti mangpainum ken ni Boy, uray ket al-alistoak nga agpelles."

Isu, a, kinartingakon ti napan nagpelles.

Sakbay nga immulogkami, adda inyarikapna. Kimmarasakas dagiti papel de banko kadagiti ramayko. Tallo a saglilimapulo!

"Idulinmo 'ta dua," kuna ni Kompadrem, 'Mari.

"Ket sika?" kunak, a, ta di kad' naalas met a magmagna ti maysa a lalaki nga awan la pulosen ti nagyan ti bolsana? Kunak daydi, ngem sabali ti adda idin iti panunotko.

"Adda. Umanayto pay la daytoy a busbosek nga agsubli idiay Bicol."

A, ket ad-adda a nagatapakon, 'Mari. "Apay, mano kad' ti bonus a naited kenka, Daddy?" inuntonko.

"Kas iti sueldok iti makabulan - adu unay a salsaludsodem! Dimo ket agawaan. Rabiin!"

Ala, ket napankami nag-shopping dita Avenida, 'Mari. Mangrikrikep idin dagiti sumagmamano a pagtagilakuan. Awanen ti panawenmi a nagsursor. Numona ta idi kumitkitakami iti sa-patos ni Boy, daytay agpaay iti agtawen iti tallo, kunak iti aglaklako, ket kas met la dakkel unay ti panagkitak iti inruarna. Sumangkaotro met ni Kompadrem ta daytay koma dakdakkel, kunana met. Isu, a, daydi inruaren ti aglaklako ti innalami.


RABIIN idi agawidkami. Nagserran dayta kaarubami a tiendaan dita akin-amianan a suli, ket mangrikrikep metten daytoy adda iti abaymi. Sumag-mamano a lallaki ti agsarsarita pay laeng dita sango ti akinpungto a ridaw daytoy apartment.

Ngem siririing pay laeng dagiti ubbing idi nakaulikami. Kasta unay ti paragsit ni Boy a simmabat. Kinibin ni Kompadrem. Inyawatko ti maysa a karton ket pimmusingdan nga agama; nagdalupisakda iti datar. Immasidegak met kadagiti agapo tapno ipadasmi ti sapatos ni Baby.
Pagammuan, "Aniatta!" imbettak ni Kompadrem, "no kunak ngamin itay a dakdakkel ti pairuarta!"

Dinumogak latta ti nangtiliw iti saka ni Baby. "Hustonto no agngasangas," insaridatko, idinto a pilpilitek met a yusong ti dapan daytoy inaudi.

"Ala, ket kitaem, a, no adda pakabalinanna!"

Timmaliawak iti 'yan dagiti agama. Tumaptapuak ti mukod ni Boy!

"Mabalin sa met ket a pasukatan. Uray ta dida pay met la naibugar," kastattan ti kunak a sialumamay, 'Mari.

"Kayatmo a sawen, saan met a lumbot 'ta sapatos ni Baby? Anak ti… kailala pay ket ti…." Inuksotna ti sa-patos iti dapan daytoy lalaki, ket nagsalidaak ta kunak no ibarsaknan. Ngem inaramatna ti sapatos a pina-ngiduron nga impauyas iti kalub ti karton. "Addayta, basaem ti naimarka!" indag-esna.

Kasla adda nagkarayam a nalamiis iti unegko idi mabasak ti "No Return, No Exchange."

Inalikumkom ni Nanang dagiti sa-patos, impisokna ida kadagiti karton, ket napanna impalunipin ida iti sirok ti lamisaan a bassit. "No dikayto met rinukod nga immuna dagitoy dapanda," indayengdengna.

Awan ti nagtimek bayat ti panagsukatmi. Napan nakikaidda ni Boy apaman a nakayaplag ni Lelangna. Bayat ti panangpaturogko ken ni Baby, nagyaplag metten ni Pondong sa nagidda. Pagammuan, bimmaringkuas. Napan iti 'yan ti lamisaan ket ginuyodna ti uyosen. Inuksotna ti relos iti pungupunguanna sana impisok.

Saludsodek koma ti oras idi makasubli iti ikamen, ngem pagammuan la ta bimtak lattan ditoy batogmi ti "Balut!"

"Ne, ita man pay nga adda aglako iti balut iti kastoy nga oras," insaridatko a panggutugot kenkuana a tuman-aw koma bassit.

Ngem awan ti naurayko a sungbat ni Kompadrem. Namrayak laengen nga intuloy ti nangitulod iti indayon ni Baby.


NALAWAGEN idi makariingak idi bigat kalman. Dagiti sapatos ti simmiplot a dagus iti panunotko. Aya unayen, nakunak iti nakemko, 'Mari, ta no saan la koma nga agserra dagiti pagtagilakuan iti Domingo, innak koma padasen a pasuktan ida, uray mangnayonak bassit. Tinaliawko ni Pondong: matmaturog pay laeng. Nabannog ngata unay piman a nagbiahe, naitanamitimko. Sa ket… nakainum…. Tinarimaanko nga inulsan ni Baby saak nagin-inayad a bimmangon.

Apagisu met a natimudko ti panagsay-a ni Nanang, ket pinattapattak a bimmangon metten, "Ne, apay, Insiang, nangipanam kadagidi sapa-tos?" kinunana.

"Sapatos?" Nagsidduker ti unegko. "Diak met ket sinagsagid ida."

Kas met la nakangngeg a tuleng ni Pondong. "Apay, naan-ano dagiti sapatos?"

"Masdaawak ngarud ta… ditoy sirok ti lamisaan ti nangipalunipinak idi rabii ket… awanda metten!"

"Awan?" Bimmaringkuas metten ni Kompadrem. Nagtarus iti 'yan ti lamisaan. Sinarunok. Nagsarimadeng iti sango ti lamisaan. Nagbannikes a nagwingiwing. Pagammuan, ginuyodna ti uyosen. "Nalpas!" Nanalpaak ti panangiduronna, ket nagbaw-ing a mangkudkudkod iti teltelna.

"Ti… ania dayta?"

"Ti relosko," intanabutobna. "Kasano la ti iseserrek ti anak ti diantre a mannanakawen?" Sinukimatna dagiti rikep ti tawa.

Nagturongak met iti 'yan ti lababo dita likud -- ta adda ngarud sabali a lababo idiay ngato, 'Mari. Mapanak koma agmulumog. Ay, ket agkaiwarangen dagiti daan a lupot a naipempen iti karton. Idi ilukatko daydiay tawa, ne, nagtarus metten ti panagkitak iti baba!

"Ditoy, Daddy, linikiatna ti lababo!"

Timmaray ni Pondong iti 'yanko ket imbuangna a namimpinsan ti tawa. Sinukimatna dagiti nakaparutan dagiti lansa. Simmiripkami iti baet dagiti rehas a landok. Agarup tallo a katao ti katayag dagiti yero a nayabulog iti baba. Asino kad' met ti mangipagarup a sadiay ti pagnaan ti mannanakaw?

"Nakaskasdaaw ti kinasiglat daydiay anak ti- Awan lat' nariing kadatayon." Induron ni Pondong ti rikep.

"Kasla natimudko ti karadukod dita idi maadawko ni Baby iti indayon, ngem impagarupko la no agkikinnamat a marabutit. Namindua pay a bimmangonak a nagtempla iti gatas."

Minulenglengannak. Pagammuan, napanna pinidut ti karton. Binaluk-nogna a pinampag. "Ay, anak ti-- ket daydi iduldulinko ditoy a bunengen?"

"Buneng? Isalakannakam Apo! Ket no- ay, Diosko a manangngaasi!" Tinaraykon nga inarakup ni Kom-padrem, 'Mari. Indalubdobko ti rupak iti barukongna, ngem kaskasdi laeng a nagaligagawak. Ta no nairana, kas pangarigan, a bimmangonak kabayatan ti panangbukbukitkit ti mannanakaw kadagiti lupot iti karton; no nakitak a nagiggem iti buneng, ket nagikkisak… ay, 'Mari, aglulok pay laeng dagitoy tumengko!

Diak nadlaw a nakariing gayam idin dagitoy ubbing agingga iti nangngegko ti sarungikngik daytoy inaudi. Rim-muk-atak ken ni Pondong. Al-allukodenen ni Nanang dagitoy nga umas-asideg kadakami. Inallawat ni Kom-padrem 'toy anaktayo; inubbak met ni Baby. Immulog metten ni Nanang a napan nagluto.

Immanges ni Pondong iti dakkel. "Baro a biag," insennaayna, idinto a pinagsisinnublatnakami a minatmatan, ngem inlisina met laeng a dagus ti iki-kitana, a kasla adda palimed a kayatna a bukodan.

Immapay iti lagipko daydi panangyarikapna iti papel de banko a saglili-mapulo a pisos, ngem diak ammo no apay a diak nakatimek; no kas iti kallabes, daydi koman ti gundawayko a nangaskasaba koma manen kenkuana. Idi agangay, impudnona nga inabakna met laeng iti sugal.
"Nasaysayaat sa no umaykayo idiay Bicol," inkeddengna, ket isu pay ti nangisingasing iti yaaymi idiay kapilia idi kalman.

Sibsibetna itay sumangpetka, 'Mari. Napanna kinamakam 'tay Bicol Express. Ala, nasayaat ta immayka sakbay a makaaliskami. 'Tay kunakon, nakem ngata ni Apo Dios, 'Mari.

(Immuna a naipablaak iti Bannawag)

Sakbay nga inagaw ti akademia ni PACIFICO D. ESPANTO, tubo ti San Esteban, Ilocos Sur, mabigbigen a mannurat iti Bannawag. Malaglagip iti nobelana a Lanut ken Pakalatkat (1958), ti uppat a nobelita ken agarup duapulo a saritana, ken adu a salaysay iti Ingles maipapan iti siensia bayat ti panagpaayna a propesor iti Department of Humanities, College of Arts and Sciences, UP Los Baños, Laguna.Ni Manong Pat ti maysa kadagiti pundador ti Kutibeng, bassit a grupo dagiti mannurat iti Manila, iti arinu-nos ti 1950s, sakbay a nairusuat, idi 1961, ti dakkel a tignay nga am-ammo itan a GUMIL Filipinas. Maysa a Pedro Bucaneg Awardee, nagretiro ni Manong Pat a kas Professor IV iti UP idi 1996.




Kunkunada (0):


Post a Comment



<< Parupa