rimatmag: Doliar Iti Rengngat

Doliar Iti Rengngat

doliar
Sarita ni JULIO V. BELMES

ININ-INAYAD ni Tata Mauro ti nagballikid. Napaanges iti nauneg sana sinimpa ti ulesna. Lumamlamiis ti pul-oy ti sardam a sumrek iti lukat a tawa ti kuartona. Iti arubayan a minuyongan ti lakon ti solarna, mangngegna ti anges ti nasapa a sardam kadagiti panirpir dagiti bulong a lalailuen ti angin-amian. Makasalibukag ti tiempo ngem alusiisen ni Tata Mauro. Aglingling-et iti nalamiis ti mugingna.

"Mangrabiikayon, apong?" kinuna ni Lourdes a nangiwalin iti kortina ti ridaw ti kuartona. Anak ni Tata Ruben a kasinsinna ni Lourdes.

Nakelkel ti uyekna. Inin-inayadna ti nagtugaw iti iking ti katrena. "Madamdama. Saanak pay a mabisin. Itemplaannak man ketdi iti kape." Sinapulna dagiti pallokana iti sirok ti katre. "Simmangpeten ni manangmo a Shirley?"

"Awan pay, apong. Impakadana nga adda kano atendaranna a seminar. Dua nga aldaw kano a saan nga agawid."

Insurot ni Tata Mauro ti panagkitana iti likudan ti balasitang a nangtapaya iti plato a nangikargaanna iti tasa a nagkapeanna itay.

Naapput ni Tata Mauro ti mugingna sa nagpilay a nagturong a nagsammaked iti paladpad ti tawa. Imbakalna ti imatangna iti kannag a nangdayas iti minuyongan.

Liman a bulan manipud nasalamaanna da Shirley ken Jude a kamalala ti manugangna iti kuartona. Pinanggepna a patayen ida ngem nasiggawat ni Jude ti imetna nga aliwa ket saanna a napuruan daytoy idi tagbatenna. Nadamgis laeng a nasugat ti takiag ni Jude. Natengngel ni Jude dagiti takiagna. Pinarusokan ni Jude. Nagsipnget ti panagkitana sa naglusdoy.

Idi makapuot, addan iti ospital a baybayabayen ni Lourdes. Ni kano Shirley ti nangitaray kenkuana iti ospital. Nakisarita ni Shirley kenkuana idi makasubli ti naan-anay a pigsana. Awan kano ti nakaammo iti pudno a napasamak iti daydi a rabii. Nag-alta presion ni Tata Mauro ti ammo kano dagiti kaarruba ken kabagianda.

Dimmawat iti pammakawan ni Shirley. Napalalo ti sangitna. Inkarina a saannanton a piduaen ti biddutna basta pakawanen ni Tata Mauro. Agtalinaed koma a palimed ti napasamak. Saanna koma nga idandanon ken Nato. Nagkari ti manugangna nga agsingsingpeten.

Naabbukay ti rikna ni Tata Mauro. Nupay saanna a kanunongan ti amin, napanunotna pakaibabainanda no maammuan ti kaaduan ti pudno. Namrayanna laengen ti nagulimek. Ngem iti kaungganna, nakamula ti rumrumkuas a pungtot.

Nupay naipakaammo ken Nato ti pannakaitarayna iti ospital, saan a nagawid ti barona. Nangipaw-it ketdi iti kuarta a pinagbayadda iti ospital. Gapu ta nagsardeng metten ni Lourdes nga agbasa, dinawat ni Nato nga isun ti mangkita kenkuana. Adu ngamin kano ti pakakumikoman ni Shirley iti trabahona ket agkurang ti panawenna a mangasikaso kenkuana.

Awan ti naaramidan ni Tata Mauro no di sumursurot lattan kadagiti plano ken gustuen dagiti annakna. Ti nasken kenkuana ket maungaran pay iti pannakaidalitna.

Dimteng ti pasamak a saanna a ninamnama. Nadamagna a nadungpar ti truck ti motorsiklo ni Jude. Nabartek ni Jude a nagmaneho idi maaksidente. Natay a sigud iti lugar a nakaaksidenteanna.

Saanna a nadlaw ti panagladingit ni Shirley iti napasamak ni Jude. Isu a mamati a derrep laeng ti lasag ti marikrikna ti manugangna. Ubing pay ni Shirley. Agbirbirok laeng daytoy iti mangpedped ti kasapulan ti bagina a saan a maipaay ni Nato.

Simmayaat ti pannakailangen kenkuana ni Shirley. Kanayonen a nasapa a sumangpet. Mannangisagut pay. Adda tinapay wenno masaramsam a prutas nga isangpetna a para kenkuana. Saanen a naingrata. Naalumamay metten ti pannakisaritana kenkuana. Saan a kas iti kallabes a bin-ig a binubugkaw no sumungbat wenno makisarita. In-inut a nagsubli ti sigud a dinaydayawna a kinaemma ti manugangna idi asawaen ti anakna. Ngem itay napan a bulan, napaliiwna a kasla nagsubli manen ti dati nga ugali ni Shirley. Kanayon a napudot ti ulona a sumangpet. Masansan a di makigiddan a mangan iti rabii. Nakamisuot a kanayon no makitana.

"Natangken ti ulo ni Nato," imbulaawna kenkuana iti naminsan a panagsaludsodna no ania ti linaon ti naawatna a surat ti anakna. "Saan a kuarta ti kasapulak. Saanak a bato. Kunak kenkuana nga agawiden ngem intuloyna manen nga inyatiddog ti kontratana. Kasapulak ti anak. Ania ti serserbina ti pirak nga akupen ti anakmo no awan met ti annakmi a pakaiserbianna? Saanak nga umub-ubing! Itan ta napigsaak pay, kayatkon ti maaddaan ‘ti annak tapno makitakto pay ti pagbanaganda no bumaketak."

"Awatem koma ti adda a panggep ni Nato. Pagsayaatanyo met la a dua ti ar-aramidenna. Ania koma ti dakesna no agtrabaho pay ti walo a bulan santo agawid?"

"Saandak a maawatan!" ket pinanalbaagnan nga inrikep ti ridaw.

Manipud idin, nagsubli manen ti pudot ti panagul-ulona. Adda la bassit a kagurana, maibalibagen dagiti gamigam ti balay a mapidutna. Saanen a mabilang ti baso ken pinggan a nabuong nga imper-akna. Ni Lourdes ti kanayon a pagdas-alan ti pungtot ken bugkawna.

No maminsan, ayonanna ti kapanunotan ni Shirley. Tallo a bulanda laeng a kakaskasar idi dumteng ti pakaammo ken Nato a mapanen agtrabaho idiay Saudi. Saan idi a palubosan ni Shirley ta kayatna a maaddaanda pay nga umuna iti anak sakbay a pumanaw ni Nato. Ngem inrason met ni Nato a no saanna a gundawayan daytoy, amangan no saanton a dumteng ti maikadua.

Adda met rason ni Nato. Isu ti ama ti pamilia ket isunto ti kangrunaan a mangisakad iti masakbayan dagiti agbalin nga annakda. Aganayen a walo a tawen ni Nato iti abrod ngem saan pay a nagbakasion uray naminsan la koma. Amangan no addan sabali a babai iti biag ni Nato idiay Saudi?

Pinampag ni Tata Mauro ti barukongna idi kelkelen iti uyek. Inin-inayadna ti immanges. Nabang-aran. Iti panunotna, aglalaga dagiti saludsod a maysa nga aliaw ti sungbatna. Saan a mamati a seminar ti impakada ni Shirley nga inatendaranna. Kastoy ti kanayon a rasonna idi adda lalaki daytoy.

Nagpatangken ti sangina sa nalukot dagiti gemgemna. Ngem ania ti aramidenna no adda manen sabali a lalaki ni Shirley? Patayenna ida a dua? Sadino ti pakasarakanna kadakuada?

Nakapsuten. Manipud nagalta presion, mabilbilangen ti askaw ‘di agpilpilay a kanigidna ken saannan a maigaraw a nasayaat ti kanigid nga imana. Uray kayatna nga irupir ti dayaw ni Nato, dinan kabaelan.

Inyangadna ti lawag ti bulan ti nalinis nupay agkuribetbeten a rupana. Nagandap ti ubanna. Natarnaw ti law-ang ket awan ti lapped nga ulep dagiti bituen. Agbangabanga dagiti kurarapnit ken panniki nga agkaan iti sabong ti kapasanglay a naibakud iti solar. Kasla mapisang a bulong ti silag ti uni dagiti pangrabii a billit. Napariir ti puyupoy. Awanen dagiti taul iti kabalbalayan iti amianan a laud. Agkurkurindirep met dagiti bombilia dagiti poste ti elektrisidad iti kalsada, duapulo a metro manipud iti balayna. Segseggaanna nga iti maysa nga ungto ti kalsada, mapasungadanna ti kotse a mangitulod iti manugangna. Ita nga aldaw ti impakada ti manugangna nga isasangpetna.

Nagin-inayad a nagturong iti butuabutuag iti balkonahe. Simgar idi mariknana ti ilalamiis ti puyupoy. Inayabanna ni Lourdes ket impaalana ti sweaterna a naiparabaw iti katrena. Nagyaman daytoy iti balasitang. Binilinna daytoy a maturogen idi maawatna ti sweaterna.

Insanggirna ti ulona iti butuabutuag. Nagkidem agingga a nairidep.

Nakangaton ti init idi nakariing. Nasisirap iti lawag ti init. In-inayad a timmakder iti butuabutuag. Nagna ket nagsammaked iti paladpad ti balkonahe. Nalawag itan a makitana ti buya ti aglawlaw nga inlemmeng dagiti anniniwan ti rabii.

Saan a mailibak ti in-inuten a panaglupos ti aglawlaw. Nagprogreson ti lugarda a Malabbaga. Kadagiti kallabes, ti laeng pagtaenganda ti binato. Pan-aw, natalakid a kawayan wenno ledda ti kangrunaan nga atep dagiti balbalay. Natidtid a kawayan wenno bulo met dagiti diding. Mabilbilang idi ti adda tv set wenno stereo component. Ita, mabilbilangen ti awanan aplianses ti pagtaenganna. Kaaduanen dagiti kaamaan ti adda annakna nga agtartrabaho iti ballasiw-taaw.

Addaan ti kaamaan ni Tata Mauro. Uray saan a nagabrod ni Nato, nasaliwanwanda latta ken Shirley. Ngem sabali ti prinsipio ti anakna. Kayatna nga agtaud a mismo iti nagbannoganna ti kasapulanna a pagbiag. Nagkalaegan la ket ngarud dagiti dati a tamtamingen a talon ti lakay. Saan met a kas idi awan pay ti nakapag-abrod nga annak dagiti makitaltalon kadakuada ti kaalibtakda nga agtalon. Nababan ti apit dagiti sigud a mairigasionan.

Uray iti Malabbaga, nagbalbaliw metten ti garaw dagiti kabarioanna iti panagtrabahoda iti talon. Idi, nariwet pay ngem addan dagiti padana a mannalon kadagiti mulada iti bangkag wenno iti alog. Berde idi amin a bakras kadagiti natnateng, prutas wenno ania ditan a produkto ti talon a mabalin a pangsilpo iti biag. Naruay idi ti uni dagiti baka, baboy, kabalio ken dadduma pay a dinguen iti aglawlaw. Ita, manmanon dagiti adda arban ti nuang ken bakana. Nasukatanen iti kuliglig wenno traktora dagiti ramit a pagtalon. Kaaduanen a ti panagsugal ti aramid dagiti agkabannuag imbes nga inda makitangdan iti arado, pak-ol, bunubon, raep, wenno makigapas. Dimmur-as ti ekonomia ti bario ngem simmadut met dagiti tao.

Nakadasaren iti lamisaan dagiti taraon a pamigatda idi bumaba.

"Mamigatkan, ‘long," kinuna ni Lourdes ket pinattoganna iti napaburek a linebbek a mani ti pagkapkapean ti lakay.

"Ni manangmo a Shirley?"

"Nasapa a nagrubuat, ‘long. Saan pay ketdin a namigat. Adu kano ti asikasuenna a papeles iti opisinana."

"’Nia nga oras a simmangpet?"

"Pasado alas onsen, ‘long. Siniripnaka iti siledmo ngem nakaturogka kano iti butuabutuagmo."

"Nakitam ti nangitulnog kenkuana?"

"Nangisit a kotse, ‘long. Ni laeng met Manang Shirley ti nakitak a dimsaag. Diak nakita ti drayber ken no adda pay sabali a nakalugan."

Marmaratamnay a namigat. Saan a kastoy a situasion ti inar-arapaapna a biag ti anakna ita ta addan bukodna a pamilia. Ninamnamana idi nga maaddaan a dagus iti apo ket mapadasanna pay daytoy nga aywanan bayat ti panagtrabaho dagiti annakna. Mayadal ken maidalanna pay ti apokona iti nasayaat a sursuro ken galad iti paniriganna a disiplina. Ngem baliktad ti mapaspasamak ita iti pamilia ni Nato.

Pasado alas nuebe idi makadigos. Nagsubli iti kuartona ket namrayanna ti nagbuya iti damdamag iti telebision. Rautenen ti US ti Iraq.

Natukay ti panagbuya ni Tata Mauro idi matimudna ti nagsardeng a motorsiklo iti sango ti pagtaenganna. Nakaradakad ti daan a galba a rikep ti ruangan ti inaladan a naiduron. Nagtaul ti asona a bulon ti panagareng-eng daytoy. Nangngegna ti paraw a boses ni Shirley a nangpaadayo iti aso a mabalin a mangkarkarab-as kenkuana. Agdardaras ti arimpadek ti manugangna nga immuli iti agdan. Nagsabat dagiti matada idi makalaem iti kadaklan ngem awan ti simngaw a boses ni Shirley. Nagderetso daytoy a simrek iti siledna. Nangngegna ti anug-og ti manugangna apaman a nairikepna ti ridaw ti kuartona.

Apay a nagawid ni Shirley manipud iti trabahona? Ania a gapu ti pagsangsangitanna?

Nasapan a sardam idi rumuar ni Shirley iti kuartona.

"Inawagak ni Nato," panangirugi ni Shirley a nagtugaw iti sopa a dumna iti butuabutuagna. "Saan kano pay nga agawid uray no mangrugin ti gubat!" Immanges ni Shirley iti nauneg.

Nagsangit ni Shirley. Ipasimudaag laeng daytoy ti panagayat ni Shirley iti anakna. Ngem apay a saan a maawatan ni Nato ti rikna ti asawana? Ania a talaga ti kayat a mapasamak ti anakna? Saanen a maikanatad daytoy nga ar-aramiden ni Nato! Panawenen a makibiang. Iti pagrukodanna, ad-addan a ti anakna ti yan ti biddut iti relasionda nga agassawa.

"Kayatko a makasarita ni Nato," kinunana idi maalana ti simbeng ti riknana.

"Amang!" Alanganen ti boses ni Shirley sana inapput ti rupana ket nayugyog manen ti abagana.

"Adda kadi ilimlimedmo kaniak a problema?"

Nabayag a saan a nakatimek ni Shirley bayat ti ikikitana iti ruar ti tawa. "Panawenen a maammuanyo ti pudno a situasionmi nga agassawa," kinunana. "Nabayagen daytoy a kalkalubak nga inaramid ni Nato kaniak. Ammok, amang, a siak ti babbabalawem iti amin a napasamak iti relasionmi. Ti kaadda ti sabali a lalaki iti biagko. Ngem kinaagpaysona, amang, saanko a kayat a mapasamak ti kasta. Ay-ayatek ti anakyo. Idi makirelasionak ken Jude, kayatko laeng a balsen ni Nato. Linokonak ni Nato!"

"Lawlawagem koma ti amin, anakko. Saanka a maawatan!"

"Sakbay a nakirelasionak ken ni Jude, naammuak nga adda sabali a babai a kadendenna ni Nato idiay Saudi. Maysa a nurse iti King Abdul Assis Military Hospital iti Riyadh. Nagaplikarda a kas agassawa iti Embahada ti Filipinas iti Riyadh ket inusarda ti marriage contractmi ken Nato. Duan ti annakda. Naminduan a nagbakasion ditoy Filipinas ngem saan nga imbaga kaniak ni Nato."

"Nakaammuam dayta?"

"Ipagarupko no panangparpardayada laeng idi ken Nato ti amin ta saanna met nga aminen no damagek kadagiti suratko kenkuana. Namatiak met a saan nga agpayso ta regular met ti panangpatulodna kaniak ti sueldona. Kinaagpaysona, amang, saanko a kinurangan dagiti impatpatulodna kaniak. Nakadepositoda iti bangko. Mismo a bukodko a birok dagiti ginasgastok kadagiti luho ti biagko. Iti komperensia a timmabunuak itay napan a lawas, nakasaritak ti maysa a kinatrabahuan ni Nato idi idiay Saudi. Imbagana ti amin a kabibiag ni Nato ita ken no taga-ano ti agdama a kadendennana. Baknang gayamen ti anakyo. Awan kuentana ti kuarta nga impatpatulodna kaniak gapu ta dakkel ti mapaspastrek ti door-to-door a negosiona idiay Saudi. Adda sangapulo a ridaw nga apartmentna idiay Quezon City a papaabanganna. Bakante ti maysa a unit nga isu ti pagindeganda no agbakasionda iti kabitna. Isu ti maysa a nakaibayagak a simmangpet itay napan a lawas ta napanko pinennek a mismo no pudno dagiti imbaga ti kaklasek. Ket pudno amin ti naammuak ta nakasaritak pay a mismo ti pamilia ti kabitna ken dagiti agab-abang iti apartment ni Nato." Pinunasna dagiti luana.

"Idi inawagam ni Nato, imbagam kadi ti naammuam maipapan kenkuana?"

"Saan, amang. Masapul nga agsaritakami a personal. Diak impadlaw ti kaadda ti ammok maipapan iti inaramidna. Nasaysayaat nga agtalinaed a palimed ti palimedna agingga a saan a sumangpet ditoy Malabbaga. Pagaw-awidek tapno ditoy koma nga agsaritakami a naimbag ket risutenmi ti problema ti relasionmi ngem di met agawid."

"Ania ngarud ti desisionmo ita?"

"Saan a nasken a paibaludak iti daytoy a problema, amang. Agaplikarak metten nga agtrabaho iti abrod."

Napaumel ni Tata Mauro. Ik-ikutan pay laeng ti manugangna ti kinaemma a pagtamtamdaganna idi sakbay nga agkallaysada ken Nato.

MULMULENGLENGAN ni Tata Mauro ti saggaysa a panagregreg ti naluom a bulong dagiti muyong iti lakon ti paraangan bayat ti nainayad a panaggaraw ti butuabutuagna iti balkonahe. Nakangaton ti init. Mangmangngegna ti panaggaraw ti pendulum ti antigo a pagorasan iti kadaklan. Ammonan nga addan iti tangatang ti eroplano a nagluganan ni Shirley a mapan agtrabaho idiay Canada a kas caregiver.





Kunkunada (0):


Post a Comment



<< Parupa