rimatmag: Gilingan

Gilingan

ani
Sarita ni JUAN B. QUIMBA

NUPAY adu a sicor ken tuoc ti sinagabac cabayatan ti panagturay dagiti Japones, ibilangco a nagasatac ta nagballigiac met la a nagbiroc iti linglingayco iti dadduma a canito.
Nagasatac pay ta nasapaac a nagawid idiay ilimi idi maiwaragawag ti panagbettac ti gubat iti Dumaya. Nacaal-alingget ti dalan nga agturong idiay ilimi ngem naispalac met la iti rigat. Narigatanac a nangipamuspusan iti panagsimpac idiay ilimi ta kellaat ngamin a pinanawac dagiti pagbasaac ket sinangoc ti biag ti maysa a mannalon. Ad-adda a simken caniac ti pannacasicor idi nagcamangcam cadagiti bambantay. Napadpadaanan pay la idi ti isusungad dagiti singkit. Ngem idi nacapagsimpa dagiti Japones iti ilimi, naguyugoycam met la a simmalog iti pagtaenganmi idiay away.
Daydi a napasamac ti nangted caniac iti gundaway a nanglang-ab met iti macaay-ayo a pul-oy ti biag. No maminsan, patiec pay a masapul nga ipecsac ti naimpusuan a panagyamanco ken ni lacay Istong gapu iti impaayna a tulong caniac iti panangtuntonco iti ania man a liwliwa cabayatan ti nalidem a panawen.
Caarrubami da lacay Istong. Nagdenna ti bangcagmi iti laud ti away. Ngem nagyamancam ketdi ta inkeddeng ti lacay ti panangbangonna iti balayda iti solarmi a yan met ti balaymi. Iti casta, adda met la asideg unay a caarrubami. Addayo ngamin ti balbalay idiay Maraparia nga awaymi ta caycayat metten dagiti tattao ti mangipatacder iti balayda iti yan ti bangcagda.
Cas malagipco, naragsac idi ti panagdedennami cada lacay Istong. Masansan nga umallatiw ti lacay iti balaymi nangnangruna iti sardam ket napaut ti panagsasaritada cadagiti dadackelco maipapan cadagiti adu a bambanag ngem nangnangruna met la iti panagtalon ken panagbangcag.
Awan met ti pamilawan ken ni baket Justa, ti asawa ni lacay Istong. Saan a nalaad ti buya ti baket ket casta met nga ad-adda a bigbigen ti nasayaat a cababalinna. Masansan idi nga umallatiwac idiay balayda no mairana nga adda naimas a sidaenda. Iti kinapudnona, caay-ayoc idi ti umallatiw idiay balayda gapu iti reggetco a makidendenna ken ni Caring, ti balasang nga anacda. Nadecket met caniac ni Caring.
Ngem nangin-inut a napaliiwmi ti dakes a cababalin ni lacay Istong. Naimut. Saanna a cayat ti agipabulod iti ania man a ramit a mabalin a sublaten dagiti caarrubana. Narigat a maaprosan ti sabali ti putan ti buneng, pasagad ken palana. Ad-adda pay a narigat a buloden ti nuang, pasagad ken caretonna. Casta met a saanna a cayat ti agpautang iti ania man nga adda cadacuada: bagas, nateng ken cuarta.
Iti sabali a bangir, nagaget nga agbulod iti aramatenna iti cadawyan a tamingen iti away. Iti kinapudnona, adun a rakemmi ti saanmi nga inar-aramat iti namin-adun a panagani ta binulod ida ni lacay Istong. Iti yanna a pagdacsan, malipatanna wenno saanna metten a cayat nga ipulang dagiti rakemmi. Rumsua ti dackel a paricutmi iti balay no mairana nga aggigiddan dagiti pagicaruanmi a mapan mangdutdot iti dua a rakem iti asideg ti sagumaymay ti cocina ngem gapu ta uppatcami a macabael nga agani, capilitan nga agbirok ti dua iti aramatenda a rakem cadagiti dadduma a caarrubami.
Adu ti masansan a buloden ni lacay Istong cadacami; paet, ragadi, paco, catam ken uray pay iti tali a masapulna no iwaywayna ti nuangna.
Iti naminsan nga aldaw, macapangpanganac manen iti cancanen. Ngem nairana nga awan ti nabayo a diketmi. Nagturongac iti balay da Caring ngem ni laeng lacay Istong ti nadanonco. Idi nangngegna ti gagarac, nagmuregreg ti lacay ket insungbatna nga awan met ti diketda. Ngem idi simmangpet ti asawana, adda met tinapongna nga inaramidda a cancanen.
Nanipud idin, laglagipec a kitaen ti uneg ti lata a pacaidulinan ti bagasmi. No bassiten ti diket iti lata, dardarasek ti mangiruar iti pagay a bayuec. Iti casta, saancam a maaw-awanan iti diket nga aramidenmi a cancanen.
Ngem naikeddeng la ngata a masapul a makilangenlangenak ken ni lacay Istong ken casta met iti caamaanna. Gapu ta siac met la ti naregget unay iti panagaramid ni Nanang iti cancanen, siac met la ti mapatudonan a mapan bumulod iti gilingan ta awan met ti gilinganmi. Cadagiti caarrubami, da lacay Istong ti addaan iti gilingan.
Nabannogac a nagarado iti bangcagmi iti naminsan nga agsapa. Idi nagawidac a napan naginana, nalagipco a nasayaat unay no agaramid ni Nanang iti cancanen tapno nalaclaca a maiwacsi ti bannogco. Dinardarasco ti nagturong iti balay da lacay Istong. Intudo ni Caring ti suli a nacaisimpaan ti bato a gilingan.
Ngem apagleppasco la a nagiling ti tallo a supa a diket nga inupran ni Nanang idi mangngegcon ti timec ni lacay Istong a naggapu met iti pagaraduan.
“Apay, sadino ti yan ‘tay gilingan nga incabilco dita suli? Nabannogac unay ket agaramidca coma iti cancanen, anacco,” kinuna ti lacay ken ni Caring.
“Immay binulod ni Periong ti gilingan, Tatang,” ti nangngegco met a sungbat ni Caring. “Ngem nabiit pay la ti immayna panangala ket saanna pay la ngata a nagiling ti aramidenda met a cancanen.”
“Ket datayo ketdin ti maawanan iti gilingan? Umallatiwca dita balay da Periong ket ibagam kencuana nga umayna ipulang ti gilingan ita met la a canito.”
Saancon nga inuray ti panagparang ni Caring iti balaymi. Saanco metten a pinumpunasan ti gilingan. Binaclayco ti bato ket dinardarasco ti napan nangipulang iti nagbulodac.
Nanipud idin, saancon a naitured a napan binulod ti gilingan da lacay Istong. Nasayaat pay ketdi daydi nga inaramid ti lacay ta naipapilit a gimmatangcami met iti bucbucodmi a gilingan apaman la nga adda nadamagmi nga aglaco idiay ili.
Ngem idi madamag ti cabsatco a nakiasawa idiay daya ti pananggatangmi iti gilingan, saan met a nagtactac a simmarungcar kadacami.
“Ne, nacagatangcay gayam iti gilingan, Periong,” inyangaw ti manangco. “Bulodec man iti sumagmamano la nga aldaw ta yaramidac met dagiti
caduac idiay balaymi iti ipaunegda a cancanen.”
Nupay saanco coma idi a cayat nga alaen ti cabsatco ti ipatpategco unay a gilingan, saanco met la a naitured a sinupiat ti dawatna. Ket caipapanan met ti panangbulod ni Manang ti panangtagicuanan iti bulodenna cadacami. Binulodna pay ti cabarbaro a callugongco idi impasiarna ti inaudi nga anacda. Ngem napalabasen ti uppat a bulan ket saanna pay la nga insubli ti binulodna. Ken uray pay ipulangna, mabalin a mapirpirsayen ti dacsanggasat a callugongco.
Nupay mabaincam coma unay a mapan bumulod iti ania man a ramit cada lacay Istong, napilitcam met laeng a mapan bumulod iti gilinganda iti sagpaminsan. Ngem saandacon a naibaon a mapan mangbaclay iti nasao a gilingan. Napatudonan lattan ti adic a lalaki a mapan bumulod iti gilingan idiay balay da lacay Istong. Ket iranana met ti umallatiw no mapanecnecanna nga awan ti lacay. Calpasan-na, dardarasenna met laeng a mapan isubli dagiti bato.
Ti cababalin ni lacay Istong ti nagbalin a nangnangruna nga ut-utobec no awan ti nasken a tamingec. Diac maiwacsi iti panunotco ti panangpabainna caniac iti naminsan idi binulodco ti gilinganda. Rimmusing ti napasnec a tarigagayco a bumales met iti lacay.
“Gapu ta napanecnecantay metten ti cababalin ti caarrubatay a lacay, nasaysayaat sa no saantay met a pabulodan iti ania man nga umayna kiddawen cadatayo,” inyarasaasco cada-
giti dadackelko cabayatan ti panagsasaritami iti naminsan a sardam.
Nakigtotac iti panagpaggaak ni Tatang.
“Nabayagen a dayta ti cayatko nga aramidentay coma,” inyabuloyna. “Masapul a malac-am met ti caarruba ti ipalpalac-amna cadatayo.”
Nagwingiwing ni Nanang. “Saan a casta ti rumbeng nga aramiden ti pudno a Cristiano,” imbalacadna. “Ipabulod met la dagiti umayna sublaten. Ngem laglagipem coma a mapan met la alaen ti binulodna apaman a malpasna nga aramaten.”
Nupay tinubngar ni Nanang ti wayatco iti panagibalesco coma ken ni lacay Istong, saanco a pinucaw ti namnamac. Ad-adda manen ti gurac iti lacay idi natingitingco a naliwayac pay ketdin ti umallatiw iti balayda gapu iti aramidna. Il-iliwek ti kanayon a kaad-dak iti sibay ni Caring. Nanipud iti daydi aldaw a panaggapuc idiay ciudad, napanecnecac a limmasbang ti caarrubami a balasang. Patiec pay ketdi idin nga ipatpategco ni Caring. Ngem ammoc met a nupay agballigiac a manggun-od iti ayat ti balasang, sisasagananto met la dagiti nagannac caniac a sumupiat iti panagcallaysami gapu iti saanda a cayat a cababalin ti catugangac a lalaki. Ken patiec pay a narigatminto met la a tuntonen ti ragsac. Cabayatan ti panangpampanunotco, ad-adda ketdi a naricnac ti gurac iti lacay.
Casla dimteng ti gundawayco a mangbales ken ni lacay Istong calpasan ti panagani. Nacagarut ngamin ti nuangna ket iti las-ud ti dua a lawas, nagistayan inaldaw a mapanna birbiroken cadagiti aw-away iti asideg ti pagnaedanmi. Dumayamudom idi ni Intong, anacna a baro, ta piliten met ti amana a mapan agbiroc iti napucaw nga ayup. Pinabasol ngamin ni Intong ti amana iti pannakagarut ti nuangda. Inlaco ngamin ti lacay ti nalagda a tali nga inaramid ti baro ket nagbanag a dagiti la narucop a tali ti inaramatda a pangiparnged iti nuangda.
Mangrugin a tactacawen laengen dagiti tattao ti nabati a pagay da lacay Istong iti taltalon. Saanda met a masango a mapan paguyoden nga idulin iti camaligda. Ken no masa-ngoda coma, awan met ti nuang a pagpaguyodda. Awan ti caarrubami a mayat nga agpabulod iti nuangna ken ni lacay Istong. Nasaysayaat no maiccan iti leccionna dayta a lacay, kinunada.
Simken met la ti asic iti lacay ket cabayatan iti panagpasiarna nga agbiroc iti nuangda, inawisco ni Caring a caduac a mapan iti taltalon. Impacoc ti nuangco iti pasagad ket inan-anusanmi a binunag dagiti nabati pay a pagayda.
Umis-isem ni lacay Istong idi simmarungcar iti balaymi iti daydi a rabii.
“Diac maiyebcas ti naimpusuan a panagyamanco cadacayo, pari, nangnangruna ken ni Periong,” kinuna ti lacay.
“Nalabit nga awan ti mabati iti pagaymi no saanda coma a naibunag iti camalig.”
“Saanmo a laglagipen dayta, pari,” insungbat met ni Tatang. “Casta la ti agbiag. Pagbibinnulodan ti adda a pagimbagan. Masapul nga agtitinnulong ti agcacaarruba.”
Nupay casta, nagalicacaac amangan no tubngaren ti lacay ti kinapasigco cadacuada. Saan a maicanada ti mangnamnama iti nasayaat a cababalin ti tao a cas ken ni lacay Istong. Ket casla pimmudno ti atapco idi masabatnac a mangbacbaclay iti gilinganda iti naminsan a malem.
Ngem napalag-anan ti ricnac idi mangngegco ti lacay.
"Ah, nasayaat met ta innalamon dayta gilingan," inrugina. "Nasarita caniac itay ni inam a cayatna ti agaramid iti cancanen. Indiayac met ti panangibaonna coma kenca nga umay mangala iti gilinganmi. Casta, baroc, saanca coma nga agalicaca nga umay mangala iti ania man a masapulyo nga adda cadacami. Nacagatangac pay iti landoc nga arado ket umaymo latta buloden no gay-atem a trabahuen ti inumam idiay abagatan. Ngem laglagipem, umaynacto met coma paranudan iti cancanen nga aramiden ni inam."
"Ne, Mang Periong, nalipatam ti putan ti gilingan," impacaammo ni Caring idi kinamacamnac, ket inyawatna ti ababa a cayo caniac. "Ken imbaga pay ni nanangmo caniac nga umayco cano tulongan nga agaramid iti cancanen. Casangaymo gayam ita nga aldaw ngem dimo man la impalagip caniac."
Calpasanna, immasideg ni Caring iti sikigac ket duacami a nagturong iti balaymi.

Immuna a naipablaak iti Bannawag idi Marso 27, 1950.


JUAN BEN QUIMBA, Pebrero 28, 1922 - Mayo 14, 2003. Agkidem no umisem nangruna no agkatawa. Numona ta narabaw ti iisemanna. Nalaing pay nga agpakatawa nupay kasla awan met ti panggepna nga agpakatawa. Awan ti di makalagip kenkuana no maipalagip ti Para Kiangan, sarita maipanggep iti nuang nga idi lumakayen ken awanen ti pigsana nga agtalon, maisagsaganan a mailako tapno maparti a para sida idiay Kiangan. Kas "higante iti Literatura Ilokana," impaay kenkuana ti GUMIL Filipinas (Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas ken iti ballasiw-taaw) ti Pedro Bukaneg Award, ti kangatuan a pammadayaw a maited ti gunglo kadagiti mannurat nga Ilokano ken ti Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas para iti Iluko fiction manipud iti Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). "Maragsakan dagiti annakko," kunana laeng no masaludsod no ania ti riknana maipanggep kadagitoy a pammadayaw kenkuana. Idi kainnuman ti RIMAT iti pagtaengan ti maysa kadagiti annakna, ni Dr. Pia Malanyaon iti Kamuning, Quezon City, napigsa pay laeng a kas nuang, a kas kunada. Ngem idi Mayo 14 itoy a tawen, bayat ti kaaddana idiay America, napanen idiay "Kiangan." Nasdaawkami no apay a nagsubli idiay idinto a sangkakunana a "mabuteng nga aglugan iti eroplano" ta dina matukod ti laing ti tao a mangpatayab iti landok. Gayam, ur-urayenna sadiay ti dadduma nga annakna tapno makipagindegdan iti America—a nabayag met a nagin-indeganna. Nagsubli iti Filipinas sumagmamano nga aldaw kalpasanna tapno maitabon met laeng iti patpatgenna a dagiti kabukbukodanna a Kiangan. (Pakauna ti Interbio ti RIMAT, Hunio 2003, panid 47)




Kunkunada (4):
@October 16, 2004 at 4:47 PM ni Anonymous Anonymous, kunana...

Nagpintas daytoy a sarita! Mailiwac iti away!



@December 23, 2012 at 1:21 AM ni Anonymous Anonymous, kunana...

[url=http://www.cheapcanadagooseparkas.ca]canada goose expedition[/url] It may not be an overnight proc . [url=http://www.busesbitermi.com]dr dre beats cheap[/url] Budnwk
http://www.christianlouboutindiscountsale.co.uk [url=http://www.ogrelarp.com]Canada Goose Shop[/url] Pzgtco [url=http://www.pandorajewelryukonsale.co.uk]pandora store[/url]



@December 24, 2012 at 4:19 AM ni Anonymous Anonymous, kunana...

[url=http://www.cheapcanadagooseparkas.ca]canada goose hybridge[/url] Of course this is much easier if you have a friend who's actually in the show, but a civilized chat with a Bulgarian waif should do the trick. [url=http://www.busesbitermi.com]dr dre beats cheap[/url] Aebuox
http://www.christianlouboutindiscountsale.co.uk [url=http://www.ogrelarp.com]Canada Goose Jacken[/url] Gzxpxl [url=http://www.pandorajewelryukonsale.co.uk]pandora bracelets sale[/url]



@December 25, 2012 at 6:25 AM ni Anonymous Anonymous, kunana...

[url=http://www.cheapcanadagooseparkas.ca]canada goose outlet[/url] Last month she was awarded an honorary doctorate from a UK university for her work promoting breast cancer awareness. [url=http://www.busesbitermi.com]dr dre beats heartbeats cheap[/url] Jgssff
[url=http://www.christianlouboutindiscountsale.co.uk]christian louboutin outlet online[/url] [url=http://www.ogrelarp.com]Canada Goose Jacken outlet[/url] Epzgkb [url=http://www.pandorajewelryukonsale.co.uk]pandora jewellery[/url]





Post a Comment



<< Parupa