rimatmag: Natukkol ti Aklo, Abalayan!

Natukkol ti Aklo, Abalayan!

kaniogan
Sarita ni BENJAMIN L. VIERNES

NASIPUTANNA ti iruruar dagiti kapurokanna iti panganan a nabalawbawan iti palapala. Saandan a nagsubli iti pagsasalaan. Siinayadda a nagturong iti linong ti kawayan iti laud ti balay a yan dagiti dadduma a kapurokanda a di pay nangan.
Kinagat ni Tata Diciong ti akimbaba a bibigna. Nagturong iti yan dagiti atitiddog a napagsisilpo a lamisaan a panganan. Awan man ngata ti lugardan, naisipna. Uray dua laeng, a, ti maisango no kas pangarigan adda. Timmannawag. Aglilinnipiten dagiti sisasango. Nadlawna ti ginaramugam a panagkammet dagiti mangmangan. Awan pay ti pinggan dagiti dadduma. Nagwingiwing ni Tata Diciong. Nagalas met ti ugali dagiti tagaditoyen, nakunana.
Timmangad. Agtindeken. Nagsakuntip, sinurotna dagiti kapurokanna. Immisem idi dumteng iti yanda. Namaga ti isem nga insubad dagiti kapurokanna. Ta kasano koma a makaisemda iti naragsak no mabisindan?
Piniselna ti takiag ti maysa kadagiti nadanonna. “Aganustay la bassit, pari… tata… ama… manong…” sinaggaysana a kinita ida. “Maawatanyo met ngata… nakababain met no sumrekak ditoy tapno tenglek ti isasango dagiti mangan. Nakababain kadagiti nababayan, amangan no sabali ti pagawatanda…”
“Ania ketdin ni Diciong,” insungbat a dagus ti maysa a kalakayan. “Adu la amin a pakariribukam. Bay-am kad’ latta. Tamingem ketdi dagiti dadduma, ket ne, adun sa pay la ti agsangpet…”
“Wen ngarud, ama,” inwarasna ti panagkitana. “Ay, ni apo hepe ngay? Apay nga awan metten a makitak? Di met adda ditoy itay?”
“Nagturong dita, tata,” intudo ti maysa a baro ti bit-ang.
Ammo ni Tata Diciong nga adda garreta iti ungto ti bit-ang. Naawatanna a dagus no apay a nagturong dita ti hepe. Mabisin met ngata unayen, naisipna. Nakababain pay ketdin, numona ta isu ti padrino…
Tinaliawna dagiti kasarsaritana. “Uray ta makasangotay met ngatan iti sumaruno a puni,” impanamnamana. “Yanustay kad’ pay bassit… ama… kaka…” piniselna manen ti abaga ti kadennana a baro. Kalpasanna, dinawatna ti panangpanawna pay laeng kadakuada ta kitaenna met dagiti dadduma a kailianda a kinakuyogda idi kalman ken dagitay simmangpet tay bigat. Nagsubli iti pagsasalaan.
Masapul a kasaritana ni Julian, ti nobio a kaanakanna. Kababain unayen ti kasasaadda. Masapul nga ipakaammona met ti kasasaadda a nalalakian, ket no kumanunong ni Julian, uray in-inutenna nga ipasango dagiti dadduma iti kosina. Ngem amangan no addanto masao dagiti nababaian no kasta ti aramidenda. Isut’ gapuna a masapul a kasaona ni Julian.
Nasaripatpatan ni Tata Diciong ni Julian iti maysa a suli a makisarsarita kadagiti babbaro a kapurokan ni Chedeng, ti nobia. Nakilinnipit. Inyadayona ti kaanakanna.
“Kasano daytoy, Julian?” dinamagna a dagus apaman a nakaruarda iti pagsasalaan. “Aldawton ngem awan pay ti nakasango kadagiti kakaduatayo. Ammok a mabisinda unayen… taparanen, a, ti rupa…”
Saan a nakasungbat a dagus ni Julian. Ammona met dayta a banag. Nadlawna itay makisarsairta kadagiti kailianna a babbaro. Naalsem ti rupada ken yaw-awanda ti pannakadlawda iti bisin. di met la ngaminen aggibus dagiti kapurokan da Chedeng nga iserrek ti ulitegna iti panganan; mabain met dagiti kapurokan da Tata Diciong nga agdarasudos a sumrek, uray imbaon idan dagiti adda iti ruar a mangkita kadagiti di pay nangan. Ken maysa pay, inawis la ida dagiti nalalakian, ket ti pay uliteg ni Chedeng ti agtakder iti ruangan ti panganan. Ti pagdaksanna, awanton ti lugarda no makasango amin dagiti iserrek ti uliteg ni Chedeng.
No asideg la ti naggapuanda a purok, nalabit a nagawiddan. Ngem adayo ti ilida. Saan a nalaka ti agawid. Ken dida maitured nga aramiden daytoy. Mabainda a mangipakita ti saan a mayannatup ta ad-addanto a mapasakitan dagiti agpasken. Isu a makiinnanusda laengen. Ammo ni Julian dayta.
“Sika la koman ti makaammo kadakuada, tata,” kinunana iti ulitegna. “Ipasangom idan, a, no adda lugarda, ne, adu pay met ti sabali a sangaili a sanguenmi ken ni Chedeng…”
Kiddawen koma ni Tata Diciong nga iti la koma kosina ti pangipasanguanna kadagiti dadduma ngem dina met la intuloy dayta a wayatna. Nadlawna a nanayonan manen ti pakakumikoman ti kaanakanna. Maysa pay, di rumbeng ti aramidenna. Sabali nga ili ti yanda. Amangan no adda makuna dagiti umayda pangasawaan.
Kinita ni Tata Diciong ti pagsasalaan. Nakitana ni Chedeng a makisarsarita iti baket ken sumagmamano a babbalasang.
“Ammo ni Chedeng ti kasasaad dagiti naggapu iti ilitayo?”
“Diak la ammo, tata,” insungbat ni Julian. Tinaliawna ni Chedeng a makisarsarita iti madrina. “Nangngegko met a kasla adu pay ti saan a nakasango kadagiti babbalasang a kinakuyog ti madrina.”
“Dagidiay a babbai?” kinita ni Tata Diciong dagiti nakarupanget a babbalasang iti maysa a suli. “Dagidiay aginmimikki a pilienda pay ti kasalada? Dida pay pinadayawan ni Sidro. Daydiay man ti agimpipili, daydiay agpapaid. Di pay ket nagsalan ni Sidro iti bainna.”
“Tata…”
“Kasano a makasango dagita ket agpilida met iti panganan? Idiay kano ngato ti kayatda. Agbirokda pay ketdi iti naimas a sida! Ay apo! Ammok pay ngay no di padak met la nga agsidsida iti saluyot ken agdepdeppel iti bugguong.”
“Tata… amangan no adda makangngeg a kabagian ni Chedeng… nakababain…” kimmita ni Julian iti aglawlaw.
Kinita ni Tata Diciong ti kaanakanna. Agpakpakaasi dagiti mata ni Julian. Immanges ti lakay iti nauneg. “Pudno a mabainak unayen kadagiti kailiantayo,” kinunana. “Pilpilitek payen a papuskolen ti rupak. ‘Imbag koma no maituredda met ti ginagaramugam nga aramid. Ni apo hepe… ti padrino…”
“Di kadi met pinasango ni Chedeng itay, tata?”
“Nagawan ket a panunotmon. Kasano a makasango no kasdiay dagiti kasangona? Gaw-aten ken kammeten dagiti ubbing ti naipatengnga a lauya. Mabainak pay ketdi ta awanen ni hepe. Nagturong kano dita garreta.”
“Kasaritak ngarud ni Chedeng, tata,” kinuna ni Julian ket timmallikuden.
Immanges iti nauneg ni Tata Diciong. Agligsayen! Di pay la nangan dagiti kapurokanda! Dakkel ti gurana iti uliteg ni Chedeng! No saan a gapu ti kinapangas ti uliteg ni Chedeng, saan koma a kasta ti kinarikut ti kasasaadda!
Ti ngamin uliteg ni Chedeng ti kasla mangituray kadagiti kabagian ken dadakkel ni Chedeng. Nadlaw pay ni Tata Diciong dayta idi dumanonda a mangasawa ken ni Chedeng.
“Namnamaek nga adunto ti sangaili, abalayan,” kinuna idi ti uliteg ni Chedeng. “Masapul a dakkel a boda ti maaramid. Masapul a maysa a baka, tallo a baboy ken lima a kalding.”
Nadagsen unay dayta a kinidddaw ti uliteg ni Chedeng nga ibaklay ni Tata Diciong. Tinaraken ken pinadakkelna ni Julian ta naulila la ngarud daytoy idi bassit pay laeng. Ita, isu ti mangyasawa ken ni Julian. Awan ti sabali a kasinnaranayna. Uray no kasta, inawatna ti impabaklay ti uliteg ni Chedeng - impagpagapuna laengen iti nagaget a kaanakanna ken iti madlawna a kinasingpet met ni Chedeng. Uray ta adu met bassit ti naurnong ni Julian.
“Mano met ngay ti maitulongyo, abalayan? No namnamaenyo nga adunto ti sangailitayo, di mangisaganatayo ngarud iti nawadwad bassit…”
“Ah, ti pannakabagimi a nababayan? Addanto dua a baboy ken tallo kaban a bagas. Siakto ti sumungbat kadagitoy.”
Ngem idi simmangpet da Tata Diciong idi kalman, dua nga agadi iti burias ti intalek ti uliteg ni Chedeng kadakuada a mainayon iti sagana. Ala, awan ti aniamanna, nakuna laengen ni Tata Diciong idi, ta dinto met la maaramat dagitoy.
Ngem nagbiddut ni Tata Diciong. Iti dayta met la a malem, simmangpet dagiti kabagian ni Chedeng a naggapu kadagiti sabali a purok. Imbilin ti uliteg ni Chedeng ti pannakaparti ti maysa a baboy. Ket nairugin ti panagpadayada. Kasla immarak a kuton dagiti kaarruba. Di pay la nairugi ti pasala, naibusen ti karne.
Itay man parbangonen, idi makaulog dagiti mapan iti simbaan, nairugi manen ti puni; ket agingga ita, di pay nagressat ti pannakayulog dagiti sida manipud iti kosina! Adu pay ti pinailasin ti uliteg ni Chedeng ket naipatulod dagita iti balay ti kaarruba a yan kano dagiti dadduma a sangaili!
Tinurong ni Tata Diciong ti kosina. Masapul a kasaona ti kosinero tapno ammona ti rumbeng nga aramidenna.
“Nganngani matukkol ti aklon, Diciong,” kinuna ti lakay a kosinero. “Dudua laengen a puni ti pakaipaayan ti sida. Awan met ngarud ti lutuenen.”
“Ala, tenglenyo ngarud ti pannakaiwaras ti sida, isardengyo,” inkeddeng a dagus ni Tata Diciong. Immulog. Nagdar-osanna ti yan dagiti agipumpuni. Kinissiimanna ida. “Pasardengyo pay laeng. Umaykonto ibilin ti panagidasaryo,” kinunana.
Sirurupanget ni Tata Diciong a rimmuar iti panganan. Masapul nga ipasangonan dagiti sangailina! Nasabatna ti nobia.
“Madanaganak, Chedeng,” kinunana.
“Wen kano ngarud, tata. Nakuna ni Julian itay nga awan pay ti nangan kadagiti sangilitayo a naggapu idiay…”
“Uray koma no maysa. Ngem isudan ti ipasangok ita…”
“Napanak iti yanda ngem awanda metten!”
Tinaliaw ni Tata Diciong ti sirok ti kawayan. Pudno nga awanen dagiti kailinda! Nakaemna ti sangina.
Nangngegda ti arimbangaw dagiti sisasano iti panganan. “Apay, natukkol kadin ti akloyo, abalayan? Saanen a matarimaan? Ala, uray asinen, a, ti iwarasyo. Hoy, abalayan, pudno nga awanen? Uray no dagiti la kidkid ti danumanyo nga agpaay a digo. Mangasawakayo la a matuktukkolan iti aklo!”
Kasla napapispisan a sitatakder ni Tata Diciong iti nangngegna. Kinitana ni Chedeng. Nagdumog ni Chedeng. Idi agpusipos ni Tata Diciong tapno mapan iti yan dagiti aglalaaw, nakitana nga umul-ulin ti uliteg ni Chedeng nga agturong iti kosina. Inkugtar ti uliteg ni Chedeng ti dulang a naiserra iti ridaw ti kosina. Simmaruno metten ni Tata Diciong nga immuli. Simmurot ni Chedeng a kasta unay ti kebbakebbana.
“Ania ti kastoy a maar-aramid?” imper-ak ti uliteg ni Chedeng iti kosinero. “Dimo kadi ammo nga adda sangailik a nakasango? Lungsotenyo dagiti naluto? Asino ti naginnanakem a nangbilin kadakayo a tenglenyo ti sida?”
“Abalayan,” kinuna ni Tata Diciong, “siak ti nangibilin iti kastoy a maaramid.”
Nagpusipos ti uliteg ni Chedeng. Rumrumsik dagiti matana. “Ania metten, abalayan, ibabainnak metten?”
“Kastoy nay, abalayan,” nababa ti timek ni Tata Diciong. “Itay pay laeng a palpaliiwek dagiti mangan. Bin-ig a tagaditoy. Nasayaat unay tapno awan ti masaritada maipapan kadakami. Ngem nairugi pay la itay bigbigat ti panagpakantayo ket adu manen dagiti ag-
pidua… idinto nga adu pay dagiti saan a nakasango.”
Nagkusipet ti uliteg ni Chedeng. “Ania ti pangipagarupam kadagiti kapurokak? Addan sa ketdi kayatmo, abalayan?”
Nagsanud ni Tata Diciong. “Saanta koma nga agriri, abalayan. Data ti pannakaama. Diak mairusok ti agaramid iti pagsubanganta. Diak kayat a panunotento ni Chedeng a siak ti ma-
ngirugi iti riribuk. Saanko a dangilen ti dayawyo a pakaikamanganmi…”
Tepteppelan ni Tata Diciong ti lumlumbuaken a pungtotna. No adda pay nadagsen nga isawang ti uliteg ni Chedeng, saanen nga agpalabas. Pagammuan, adda nangguyod iti
takiagna. Ni Julian.
“Tata, pangngaasim koma… Agbuybuyan dagiti tao. Umulogtan. Uray ta nakasaritakon dagiti kailiantayo…” Nagsinnabat dagiti matada nga aguliteg. Kinitana met ni Chedeng. Agpakpakaasi dagiti mata ti asawa ti kaanakanna. Nagdumog ket immulogdan.
Nasdaaw ti pannakakitana nga agsasalan dagiti kailianda. Immasideg kenkuana ti hepe.
“Addan sa naaramid, Diciong?”
kinuna ti hepe.
“Madanaganak, hepe, ta dikay pay nangan.”
Iniggaman ti padrino ti abaga ni Tata Diciong. “Ay, adu la amin a pagdandanagam,” inyarasaasna. “Napankami idiay garreta. Nagpalukatkami iti sardinas. No adda ketdi parikutmo a sabali, agunika latta. Ammom metten a masapul nga agsisinnaranaytayo.”
Minatamatan ni Tata Diciong ti kasarsaritana. Sana tinaliaw dagiti kailianna ken kapurokanda a siraragsaken a mangal-allop kadagiti babbalasang. Awanen ti ania man a pakadanaganna. Pagammuan, nagrimat dagiti matana. “Wen, masapulko ti tulongyo, hepe… inton umayda makipakating inton malem…” Inawidna ti hepe ket inasitganda dagiti agraragsak.
“Agsasalatayo! Agsasalatayo!”
kinuna ni Tata Diciong ket napandan nangala iti isalada. “Toka, maestro… toka! Daytay man maysa a pagling-etanmi… maysa a balse…”
Kasla awanen ti ir-iruken ni Tata Diciong. Inlungalongna dagiti babbaro ken babbalasang. Nagsasalada agingga iti dandani maikatlo iti malem.
“Mabalinen ti panagpakating,”
kinuna ni Tata Diciong idi madlawna ti oras. Sinapulna dagiti dadakkel ni Chedeng.
“Kasano, abalayan,” kinunana. “Malem sa unayen… Diak met kayat a gupden daytoy a ragragsak… ngem malemto unayen no ditay mapan agpapakating. Ti man kunak, abalayan, pagsalaenyo man pay maminsan dagiti annak, satayonto agrubuat. Mabalin, abalayan?”
“Ay wen, abalayan!” insungbat ti baket ken lakay.
Naaramid ti panagsala da Julian ken Chedeng. Naipatayab ti Dungdungnguenkanto Unay ket kasta unay ti sipsipat ken iriag dagiti nagbuya. Nakipaglalaaw met ni Tata Diciong. Kasta unay met ti sarigsig ti uliteg ni Chedeng a kasla ipakitana nga isu ti nagballigi iti daytoy nga aldaw a panagkallaysa ti kaanakanna.
Nalpas ti panagsala dagiti nagkallaysa. Inasitgan ni Tata Diciong ti uliteg ni Chedeng. “Abalayan,”
kinunana a siiisem, “nagsaritaanmin kada abalayan ti ipapantayon idiay ilimi… Ipanguluam koma dagiti umay makipakating.”
Tallo a trak ti naglugananda a nagturong iti ili da Tata Diciong iti
amianan. Saan pay met unay malem idi makasangpetda. Maysa a banda ti biolin, gitara ken kutibeng ti simmabat kadakuada.
Saan a naarkosan ti paraangan. Ngem nadalus. Adu ti naisagana a tugaw. “Bassit unay ti sangpetantayo, abalayan,” kinuna ni Tata Diciong iti uliteg ni Chedeng. “Ngem umulitayo tapno agraragsaktayo.”
Saan a pinagtugaw dagiti babbalasang dagiti babbaro a kapurokan da Chedeng. Kasta met dagiti lallakay a kapurokan ti nobio; insalada met dagiti babbaket a naggapu iti away ti nobia.
Maragsakan unay ni Tata Diciong. Madlawna a kasla mailablabeg ti uliteg ni Chedeng. Naituloy ti panagraragsakda agingga iti dandanin sumipnget. Nagpatengnga ni Tata Diciong.
“Abalayan ken gagayyem,”
kinunana iti napakumbaba a timek, “isardengtayo pay ti ragragsak. Ammok a nabannogtayon. Ken naladawen ti oras. Adda bassit saganami, abalayan…”
Timmaliaw iti ridaw ket nakita ti amin ti hepe a sitatapaya iti bandehado a naglaon iti kilawen a kalding. Sineniasan ni Tata Diciong dagiti kapurokanna a babbaro.
Sangsangkagiddan dagitoy a nangbagkat kadagiti lamisaan ket pinagsisilpoda iti tengnga ti balay. Iti di mamedmedan nga ulimek, napunianen ti lamisaan ta timmulong dagiti babbaro ken babbalasang a kapurokan ni Tata Diciong.
“Alan, abalayan,” inasitgan ni Tata Diciong ti uliteg ni Chedeng. Pumpunuanyo laengen ti kinanumomi a naikamang kadakayo. Idauluanyo koma idan, abalayan… Ay, aguraykayo gayam! Basi, Itong! Yegmo man ‘tay putong ta ramanan ni abalayan!”
Kasla nasukaan ti rupa ti uliteg ni Chedeng. Saan a makaperreng. Sikikita aminen dagiti sangaili kenkuana. Kasla agam-ammangaw, inawatna ti sudo ti basi sana intumba.
“Alan, abalayan,” ginuyod ni Tata Diciong, “padayawam koma met ti kinanumomi…”
“Wen, abalayan,” namaga ti sungbat ti uliteg ni Chedeng. Nagsabat dagiti matada iti hepe. “Hepe, agabayta,” nakunana laengen ta kasta unayen ti tarabangna.
“Sus, dakami ket ti pagdanagamon, abalayan,” insungbat ti padrino. “Tagaditoyak, abalayan. Makipagsangailiak kadakayo… Bay-annakami laeng kadi ta dakami ti agpasken!”
Nagtitinaliaw dagiti kapurokan ni Chedeng a nakaawat iti anag ti maar-aramid. Sibabain, nagtugaw ti uliteg ni Chedeng iti panganan.
Umay-ayek-ek ni Tata Diciong a nagturong iti kosina. Sinaruno ni Julian. “Diak man impagarup, tata!” nayesngaw ni Julian a kasta unay ti mulagatna. “Kasano ti inaramidmo? Dika man la inkissiim kaniakon!”
“Nangibaonak pay la itay aldaw ti umay agisagana,” nagkatawa ni Tata Diciong. Tinaliawna ni Chedeng a simmurot met iti kosina.
“Agyamanak, tata,” kinuna ni Chedeng. “Ilutna a dinanto malipatan. Nasayaat tapno agnakem!”

Immuna a naipablaak iti Bannawag idi 1950s.


Maysa kadagiti kagagetan a mannurat iti Bannawag idi dekada 1950, malaglagip daydi BENJAMIN L. VIERNES kadagiti napintas a sarita ken salaysayna, nangruna ti atiddog nga “Asiak Payen a Maidasay.” Naglatak pay a radio scriptwriter, direktor ken manager iti nasional nga estasion ti radio iti Manila. Tubo ti Urdaneta, Pangasinan, ni BLV ti pundador ti Kutibeng, grupo dagiti mannurat iti Iloko, a nabangon idi 1958-1959, iti Manila.




Kunkunada (1):
@October 16, 2004 at 1:50 PM ni Anonymous Anonymous, kunana...

test





Post a Comment



<< Parupa