rimatmag

Quebral ken Crisostomo, Nangabak iti Rimat Literary Awards 2005

2005-04-20T19:57:00.000+08:00

Da Donna Quebral ti Lasam, Cagayan ken Andrew V. Crisostomo, Jr. ti Luga, Sta. Teresita, Cagayan ti nangyalat iti Umuna a Gunggona iti Rimat Literary Awards, Salip iti Salaysay nga esponsoran ti GUMIL Greece ken Espesial a Gunggona ti Rimat Literary Awards, Salip iti Daniw para kadagiti estudiante, kas panagsaganadda.
Maikatlo a tukad iti WCSAT, Lasam, Cagayan, pinangyalat ni Quebral ti salaysayna nga "Adigi." Umawat iti P5,000 ken sertipiko.
4th Year ti Sta. Teresita National High School, Sta. Teresita, Cagayan, pinangyalat ni Crisostomo ti daniwna a "Siak ti Bara." Umawat iti P1,000 ken sertipiko.
Iti Salip iti Salaysay, Maikadua a Gunggona ni Sharon Hernaez ti Alincaoeg, Sta. Lucia, Ilocos Sur babaen ti salaysayna a "Gunggona." Nagturpos a valedictorian iti Sta. Lucia Academy, maikatlo a tawenna iti Bachelor of Elementary Education iti University of Northern Philippines, Vigan City. Umawat iti P3,000 ken sertipiko.
Maikatlo a Gunggona ni Rebecca C. Gadia ti Ayudante, Candon City babaen ti salaysayna a "Biag." Nagturpos iti sekundaria iti St. Jude Institute, mangal-ala iti midwifery iti UNP Candon City Campus. Umawat iti P2,000 ken sertipiko.
Dagiti dadduma pay a naisalip a salaysay agraman parbo a nagan: "Bendisyon iti Tinga ti Panagsagaba" ni Akong; "Kinamatalek ti Nagpuonanna" ni Toring; "Pammati ken Kabaelan" ni Pater Noster; "Uray Manglangeb, Adda Latta Init" ni Sabong T. Kalgaw; "Pannubok" ni Nite; "Idi Agawid ni Manongko" ni Ading Floring; ken "Kari ti Agsapa" ni Orkidia T. Bakir.
Nagpaay a hurado da Herman Garcia Tabin (pangulo), Angel R. Calso (kameng) ken Noli S. Dumlao (kameng).
Dagiti dadduma pay a naisalip a daniw agraman parbo a nagan: "Ti Ayat ti Maysa nga Ina" ni Sinamar ti Lasam; "Dagiti Kayaw ti Bigbigat" ni Esto D. Dante; "Nakairuaman ken Pirak" ni rose n orchid; "Ti Ngulngol a Natadem" ni possa; "Padpad-en" ni blue lady; "Diosko, Tarabayennak" ni joe; "Rimat" ni Jasmin ti Lasam; "Sikan to ti Reyna" ni Pingot; "Kinapateg ti Mission" ni Sinamar ti Lasam; "Ngilin… Semana Santa!" (awan ti parbo a nagan); "Pammati" (awan ti parbo a nagan); "Nagkamaliak, Pakawanennak koma" ni Seji, ken "Daytoy kadi ti Isupapakmo Kaniak?" ni Angot.
Nagpaay a hurado da Daniel L. Nesperos (pangulo), Noli S. Dumlao (kameng) ken Ariel S. Tabag (kameng). Awan ti umawat ti umuna agingga iti maikatlo ken konsolasion a gunggona kas napagnunumuan dagiti hurado.
Ipakaammo ni Angel R. Calso, publisher ti Rimat Magazine, a mapadawayan dagiti nangabak bayat ti Maika-37 a Nasional a Kombension ti GUMIL Filipinas iti Suso Beach, Sta. Maria, Ilocos Sur no Abril 22-24, 2005. (AST)

MISS RIMAT CAMPUS 2005

2004-10-25T08:51:00.000+08:00

Adda P10,000 a cash prize (scholarship grant), mayakkubka pay iti Rimat Magazine!

Wen, agpilpilikamin iti libnos ti campus nga agakkub iti magasin. No estudianteka iti high school wenno kolehio iti Filipinas ken ik-ikutam ti pintas ni Ilokana, ania pay la ti ur-urayem? Ipatulodmon ti dua a ladawam (4R wenno 5R, half ken full body shot) iti RIMAT Magazine: MISS RIMAT CAMPUS 2005, c/o JOYCE CALSO, #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Ilukonmo metten ti nafill-upan a nomination form, (nasken nga orihinal, saan a xerox) ken ababa a pakasaritaan ti biag. Awatenmi agingga iti Pebrero 10, 2005.

Ni best friendko ngay, kunam? Ala, ket awisem metten. Ad-adu, naragragsak.
Ngem maysa laeng ti mangabak. Maipablaakto ti ladawanyo a finalist iti Enero, Pebrero ken Marso 2005 nga isyu ti RIMAT Magazine. Babaen ti ballot coupon, botosan ti amin a reader iti Filipinas ken abrod (Alaska, Australia, Brunei, California, Canada, Delaware, Greece, Germany, Hawaii, Hong Kong, New York, The Netherlands, Saudi Arabia, Spain, Utah)ti pilida. Ti kaaduan ti botos, siempre, isu ti MS. RIMAT CAMPUS 2005.

Ti premio, P10,000 ken mayakkub iti RIMAT Magazine.

Dagiti Pagannurotan iti Panagbotos:

1. Silulukat ti panagbotos iti amin a reader ti Rimat Magazine.

2. Makartib dagiti ballot coupon iti Oktubre 2004 agingga iti Nobiembre 2005 nga isyu ti Rimat Magazine. Nasken nga orihinal, saan a naixerox, dagiti fill upan a ballot coupon.

3. Maipablaak iti Enero, Pebrero ken Marso 2005 nga isyu ti Rimat Magazine dagiti ladawan dagiti finalist a pagpilian dagiti reader.

4. Masapul a makaur-or ti mapadayawan a MISS RIMAT CAMPUS iti di nakurkurang ngem iti 500 a botos (ballot coupon).

5. Mapadayawan ti mangabak iti Christmas Party ti RIMAT MULTIMEDIA, INC. iti Disiembre 2005.

6. Ipatulod dagiti ballot coupon iti: MISS RIMAT CAMPUS 2005, c/o JOYCE G. CALSO, #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Nasken a maipatulod dagiti ballot coupon agingga iti Nobiembre 2005. Awaten ti secretariat dagiti ballot coupon a natimbrean iti maudi nga aldaw ti Nobiembre 2005.

(Kartiben ti ballot coupon ken nomination form iti RIMAT Magazine)

RIMAT LITERARY AWARDS 2005

2004-10-25T08:50:00.000+08:00

Salip iti Daniw

Dagiti Pagannurotan:
1. Silulukat ti salip iti amin nga Ilokano nga estudiante. Mangrugi ti salip iti Septiembre 1, 2004 ken aggibus iti Pebrero 28, 2005.
2. Silulukat ti tema ti daniw ngem maipangruna dagiti mangiladawan iti kultura ni Ilokano. Nawaya ti mannaniw iti estilo a kayatna a panangputar iti daniwna.
3. Naimakinilia ti isalip iti doble espasio iti 8-1/2" x 11" a bond paper. No naikompiuter ti isalip, usaren ti font size a 12 ken font face a Times, Times New Roman, wenno Arial. Uppat a kopia ti ipaw-it. Parbo a nagan ti usaren kas byline. Pakuyogan ti manuskrito iti nakarikep a sobre a naglaon iti entry form a maala iti Rimat Magazine, maysa a 2" x 2" a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag.
4. Saan a makedngan ti kaadu ti isalip a daniw. Nupay kasta, maibilang ti kada daniw a napakuyogan kadagiti rekisito ti salip kas maysa nga entry. Nasken nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud iti ania man a pagsasao, di pay naipablaak iti ania man a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, CD-ROM, DVD-ROM, INTERNET, kdpy.) ken di pay nangabak iti ania man a salip, ti isalip a daniw.
5. Karbengan ti RIMAT ti mangedit ken mangipablaak kadagiti mangabak iti magasin, libro ken internet nga awan sungsungbatanna iti mannaniw ken pagadalanna. Agtalinaed ti copyright iti mannaniw.
6. Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawi ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalungasing ti nangabak a mannaniw ti Pagannurotan Bilang 4. No naglabsing ti mannaniw, maibabawi ti premiona ken mapawilanton a makisalip kadagiti pasalip ti RIMAT Literary Awards.
7. Dagiti gunggona: Umuna a Gunggona: P3,000.00. Maikadua a Gunggona: P2,000.00. Maikatlo a Gunggona: P1,000.00. Lima (5) a Konsolasion a Gunggona: P500.00 tunggal maysa. Maipaayan pay iti Sertipiko ti Pammigbig dagiti mangabak ken dagiti pagadalanda.
8. Mapadayawanto dagiti mangabak bayat ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005.
9. Ipatulod dagiti entry iti: Salip iti Daniw, RIMAT Literary Awards 2004-2005, c/o Ariel S. Tabag #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Nasken a maipatulod dagiti entry iti di naladladaw ngem Pebrero 28, 2005. Awaten ti secretariat dagiti entry a natimbrean iti ken sakbay ti naituding a deadline.

(Kartiben ti entry form iti RIMAT Magazine)

Salip iti Salaysay
(Esponsoran ti GUMIL Greece)

Dagiti Pagannurotan:
1. Silulukat ti salip nga esponsoran ti GUMIL Greece iti amin nga Ilokano nga estudiante. Mangrugi ti salip iti Oktubre 1, 2004 ken aggibus iti Pebrero 28, 2005.
2. Nakallalagip a padas ti linaon ti isalip a salaysay.
3. Naimakinilia ti isalip iti doble espasio iti 8-1/2" x 11" a bond paper. Agatiddog iti 8 agingga iti 15 a panid. No naikompiuter ti isalip, usaren ti font size a 12 ken font face a Times, Times New Roman, wenno Arial. Uppat a kopia ti ipaw-it. Parbo a nagan ti usaren kas byline. Pakuyogan ti manuskrito iti nakarikep a sobre a naglaon iti entry form a maala iti Rimat Magazine, maysa a 2" x 2" a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag.
4. Saan a makedngan ti kaadu ti isalip a salaysay. Nupay kasta, maibilang ti kada salaysay a napakuyogan kadagiti re-
kisito ti salip kas maysa nga entry. Nasken nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud iti ania man a pagsasao, di pay naipablaak iti ania man a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, CD-ROM, DVD-ROM, INTERNET, kdpy.) ken di pay nangabak iti ania man a salip, ti isalip a salaysay.
5. Karbengan ti RIMAT ti mangedit ken mangipablaak kadagiti mangabak iti magasin, libro ken internet nga awan sungsungbatanna iti autor ken pagadalanna. Agtalinaed ti copyright iti autor.
6. Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawi ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalu-ngasing ti nangabak nga autor ti Pagannurotan Bilang 4. No naglabsing ti autor, maibabawi ti premiona ken mapawilanton a makisalip kadagiti pasalip ti RIMAT Literary Awards.
7. Dagiti gunggona: Umuna a Gunggona: P5,000.00. Maikadua a Gunggona: P3,000.00. Maikatlo a Gunggona: P2,000.00. Maipaayan pay iti Sertipiko ti Pammigbig dagiti mangabak ken dagiti pagadalanda.
8. Mapadayawanto dagiti mangabak bayat ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005. Dagiti mangabak a saan a makapan iti GF Convention, maibusonto ti premioda.
9. Ipatulod dagiti entry iti: Salip iti Salaysay, RIMAT Literary Awards 2004-2005, c/o Ariel S. Tabag #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Nasken a maipatulod dagiti entry iti di naladladaw ngem Pebrero 28, 2005. Awaten ti secretariat dagiti entry a natimbrean iti ken sakbay ti naituding a deadline.

(Kartiben ti entry form iti RIMAT Magazine)

Kayaw ti Away

2004-03-01T16:20:00.000+08:00

Sarita ni MARCELINO A. TABLIZO

DUA nga ubbing ti kaduak ditoy balay. Diak kabkabagian ida ngem sinulnitanda ti kawaw a paset ti biagko.
Ni Eman, 12, anak ti kaarrubami. Maikatlo iti walo nga agkakabsat. Ratiw ti pammagina. Dina nalpas ti maikapat a grado.
Siguden a naasideg ditoy balay. Ngem iti daydi a malem ti maudi a Biernes ti Septiembre itay napan a tawen, kinunana kaniak: “Angkel, madika la kadi no aggianakon kenka?” (Ugali dagiti ubbing ditoy nga awagan dagiti kataeb dagiti nagannakda iti angkel wenno anti uray dida kabkabagian.) “Diakon maanusan ‘diay balay.”
Ammok unay ti biagda. Karpintero ni Islaw nga amana. Ti la ania a lugar ti pappapananna. No adda maisangpet wenno maipatulodna, nasayaat la unay. No awan, ti la pagtartarayanda. No maistambayen, nakarkaron. Pasaray met puruakak ida. Wenno saan, pakanek lattan dagiti ubbing no umayda. ’Tay barito nga inauna ti pasaray makitegged no kua. Innala ti ikitda ’tay maikadua a babai.
“Kayatko unay nga alaenka. Ngem nasaysayaat no agpakadaka kada tatangmo. Ken awan maipasigurok a tangdanmo. Ngem no maanusannak, pagadalenkanto.”
Kabigatanna, susuonna ti tallo-pares a lupotna a sarsarunuen ti inana a nakaubba iti nasurok makatawen a buridekda.
“Pagyamanak no mayanusmo nga aywanan, adi,” kinunana. “Bareng maiwanwanmo nga agtrabaho. Ta no ’diay laeng amada, ay, diak la ammo.” Kalpasanna, nangibagan iti pangaldawda!
Ni Jerome, 10, nasurok pay la a makalawasna kaniak. Kadawyan ti pammagina ngem bessag. Naulimek ken kaykayatna ti agmaymaysa. Saan a kas ken Eman a nalaing a makibarkada.
Iti balay ni katugangak iti siudad ti Santiago, nagringgorkami ken Rowena maipuon kadagiti ubbingmi. Yantangay bakasionen iti kalgaw, kayatko a yawid ida iti balaymi iti Diffun (Quirino). Ngem arig diak pay nalpas iti panagsaritak, nagbiragsut ketdin nga immadayo ni Lyna, ti inauna nga agtawen iti 13. Dagus nga immulo ti darak ket sinarunok. Ti pangatiddogen a buokna ti naigawidko a ginutta. Naganug-og.
“Punietaka! Siak ketdin ti pangipakatam iti kinabastosmo? Apay, asinoak kenka? Dayta kadi ti nasursurom iti panagadalmo? Balasangkan, rumbeng koma nga ammomon ti dakes ken naimbag ta sika ti pagtuladan dagiti addim!” (Agtawen iti 10 ken 8 da Joan ken Boyet.)
Simngat ni Rowena a nakasaganan a sumrek iti pagtrabahuanna a banko.
“Aniakayon sa. Kaskayo la taga-ur-uryab a lumanaaw. Dikay’ la agbain...”
“Daytoy anakmo ti bagbagaam ta kasla awan sursurona!”
“No ania la ngamin unay, a, ti pagapuraam a mangyawid kadakuada. Kakaisuna a bakasion, bay-am met ida, a, nga aginana ken agpalpaliwa. Dimo ket ipan ida idiay sulsulinek a lugar.”
Kasla napitik ti piditpiditko iti panangibabana unay iti lugarko. Nakemkemko ti sangik. “Saludsodek man, Rowena. Asinoak kadi kadagiti annakmo? Siak kadi ti amada, wenno saan?”
Adun a panangal-alia ti nangngegko. Nagkallaysakami ken Rowena ngem ad-adda nga iti Santiago ti yanna imbes nga iti binangonko a balaymi. Dina kayat a panawan ti trabahona ta kailala kano ti inadalna. Agawid iti Sabado ken Domingo, pasaray pay saan. No sumarungkarak met, adun ti tallo nga aldaw. Iti itatao dagiti annakmi, da katugangak ti ad-adda a nangas-asikaso kadakuada. Idi mabalo ti baket a nagretiron kas maestra, ad-addan a dina kayat a mayadayo dagiti appokona. (Ni laeng Rowena ti anakda.)
Bigla a sineppegnak a kinaramutan ni Rowena. “Animalka! Nagbaban ti panagkitkitam kaniak ta saludsodem ketdin no sika met la ti amada? Apay, gatelak la kadin a babai?” Nagsangit.
“Awan imbagak a kasta. Dimo naawatan ti kayatko a sawen,” kinunak. Ta nupay adu a panangal-alia ken kantiaw ti naglabas iti lapayagko, awan ti pinatik. Nagtalekak a gapu ta deadal ni Rowena, saannanto a dadaelen ti bukodna a kinatao.
“Agsaksakripisioak iti husto. Ipanko amin a kanitok kadagita ubbing ayatko laeng a dida maikuspil. Arig diak payen agpabaro ayatko laeng a maited amin a kasapulanda. Sika, addaka laeng iti lubongmo. ’Ta la bagim ti tartaraknem. Ita, siak pay ti pagduaduaam? Basolmo met laeng no apay nga aginnadayotayo. Dinak pulos awaten. ’Ta la bagim ti pampanunotem.”
Idi pay a kiddawna nga agnaedak metten iti Santiago. Ngem ania koma ti aramidek dita? Agkargador? Pataraken? Nababa laeng ti adalko.
Dakkel met ti sapulko iti panagbangkag. Ngem pudno a diak ik-ikkan dagiti ubbingmi. Ngamin, no sarungkarak ida, madlawko nga adu latta ti kuartada. Nalukay kadakuada ti lolada. Diak kayat nga agbarayuboyda. Ammok unay ti kinabileg ti pirak a mangiguyod iti tao iti pakaisagmakanna. Isu nga imbes nga itedko kadakuada, ipanko laengen iti banko para iti masakbayanda. Siak laeng ti makaammo iti daytoy.
“Isardengyo man dayta,” simngat ni katugangak. “Kaskayo la ubbing. No dikay’ mabain kadagiti tattao a makangngeg kadakayo, dagita annakyo ti pagbainanyo!”
Pimmanawak nga awan naglawagan ti subangmi ta dinak metten denggen. Nagpagnapagnaak nga awan met ti papanak. Nagtugtugawak a nagpalpalabas iti oras. Nagluganak a diak napupuotan. Nasarakak laengen ti bagik iti waiting shed iti junction ti Bagabag (Nueva Vizcaya). Malemen. Ngem diak pinanggep a sarungkaran ti lugar a nakayanakak. Basta nagtaktakderak laeng dita ket diak inkankano dagiti aglabas. Tinannawagak ketdi ti naipatnga, kasla bunton a bantay iti amianan. No panawen a naraepanen dagiti kinelleng ken namulaanen dagiti bangkag, daydiay a bantay ti pagdarisonan dagiti taraken a baka, nuang ken kabayo. Ubingak pay idi, ngem kasdiay a mapanko ipalinong-ipainum dagiti ayupmi, pagaayatko nga ulien agingga iti pantokna. Uray agmaymaysaak. Uray makasimbalud dagiti pan-aw ken samon a nangagmuy iti marmarapukaw a dana. Uray pasaray maikubrasak, maidaramudomak, maitibkolak iti kabatuan ken magarumiadan ti tumengko, ti sikok, wenno madugolan ti ulok, ti mugingko, umuliak latta. Saan a gapu ta adda kueba (rukib, kunak itan ta nakakitaakon iti pudpudno a langa ti kueba) iti akinlaud a mugingna, ken adu ti balang a paria a nagkalatkat kadagiti dangla iti babaenna. Ngem mapanak sadiay tapno tan-awak laeng ti aglawlaw - ti ili ti Bagabag iti daya; ti Villaverde iti laud; ken Lamut, Ifugao iti amianan a ballasiw ti karayan - uray awan met karkarna iti lumned-tumpaw a langa ti daga.
Agdalapdapen ti sipnget idi agbalawak ngem awan pay iti nakemko ti pumanaw. Nangrugi nga agariwawa dagiti balay a pagiinuman. Rimmasaw dagiti tao ken lugan nga aglabas. Nangrikep dagiti pagtagilakuan.
Agingga a nadlawko ti ubing a nagkukot iti suli ti waiting shed. Inasitgak.
“Boy, apay a ditoyka a maturog? Sadino ti balayyo?”
Nabaringkuas ngem dinak sinung-
batan. Inulitko ti saludsodko ngem kaskasdi a di nagtimek. Kinitanak la iti apagbiit sa met la nagdumog. Pinanggepna ti umadayo ngem naigawidko ti takiagna. Inyamlidna ti bukot ti dakulapna kadagiti matana.
Kinasarsaritak. Ginayyemko. Agingga a naibagana a pimmanaw iti balayda ta pinagtalaw ti amana. Nasdaawak. Dayta a kinaubingna, pagtalawen ti amana? Sadino ti yan ti konsiensiana?
Iti dayta a rabii, inkuyogko iti nagtarusak iti Solano. Kabigatanna, pinilitko a mapankami iti balayda. Ngem apaglukat ti ridawda, nadlawkon ti pungtot kadagiti mata ti amana.
“Nagsublika pay laeng? Diak kad’ imbaga a makaammokan iti biagmo?”
Madi ti serrek ti balikasna iti mugingko. Kasla kayatko a tibaben ken pagsasawan. Ngem nakapagteppelak.
“Isu ti inayak, pari, tapno ipakaammok a kayatko nga alaen iti dennak,” kinunak laengen.
“Alaem laeng,” pulos nga awan panangipateg iti timekna. “Diak agbibisin a mangtaraken iti sukir, di mangipirpirit ken atiddog ti imana nga ubing. Nasaysayaat unay kenkuana ti mapapasan tapno agnakem!”
Iti panangitulod kadakami ti inana iti kalsada a pagurayanmi iti lugan, kinunana: “Diak koma kayat a mayadayo kaniak ni Jerome. Ngem kaasi laeng iti sidong ti asawak. Anakko ngamin iti kinabalasang isu a dina maipateg. Dimo koma baybay-an.” Dina naterred ti panagluana idi bilinenna ti ubing nga agsingsingpet.
Pagam-ammuam, nagpulikkaaw ti asawana iti paraanganda. Arintarayen ti babai a nagsubli iti balayda. Pinasabtan ti lalaki iti sao: “Kakitkitam laeng a tao ngem agpaaremkan san kenkuana! Sayetka a talaga!” Ginuyodna nga inserrek.
Inatibaykon ni Jerome nga inyadayo.

DIAK ninamnama ti pannakadanonko ken Rowena iti dayta nga aldaw ti Sabado a panaggapuk iti bangkag. Adda a nakamattider iti paraangan, nakabannikes a mangbuybuya ken Jerome a mangsibsibug kadagiti naigarden a petchay iti lauden ti balay. Manglaylayda ngamin iti aldaw iti kinabara ti darang ti init. Umas-asuk ti tuktok ti kosina ket pinugtuak nga aglutluto ni Eman.
Naglayonak iti pagtugawan iti sirok ti Bangkok santol iti dayaen ti balay idi mataliawnak ni Rowena. Immay iti yanko.
“Adda man gayamen sabali a tarakenmo,” insungadna. “Naimbag, a, ta maparaburam dagiti dimo kakaano, ngem dakami, dinakam’ man la mapuruakan. Wenno igaggagaram a kasta ta patiem la unay a saanmo a dara dagiti annakko?”
Immangesak iti nauneg a nangsango kenkuana. “Immayka kadi a makirikiar kaniak?”
“Immayak a makilinnawag ta diak maaklon ti pammabasolmo a lipliputanka. Ammo ni Apo Dios, nalinis ti konsiensiak.”
“Uray siak, nalinis ti konsiensiak nga iti kaano man, dika nagatapan iti madi. Sabali ngamin ti nagawatam iti saludsodko.”
“Ta pagbalinennak pay a tanga? Nalawag ti nangngegko! Agduaduaka no pudno met la a sika ti amada!”
“Wen, dinamagko dayta. Ta no siak ti amada, apay a pawilannak a mangawid kadakuada iti kayatko a pangiturongan? Apay a yimutmo a maipariknak met kadakuada ti pammategko? Dadakkeldan ket il-iliwek met a makadennak ida iti mabayag bassit. Iti kasta, maipariknak kadakuada ti kinaamak.”
“Basolmo met laeng no apay nga adayoda kenka.”
“Ala wen, aklonek, basolko no dayta ti pammatim. Ngem awan kadin ti pannakaatur dayta a biddut no biddut man ti ar-aramidek?”
Nagulimek. Pinatik a natiliwnan ti kayatko nga ipaawat. Nagtugaw a saklotna ti shoulder bagna. Madamdama, adda nagungor a diep nga aggapu iti surong. Dagitay nagitulod kadagiti nakitienda. Manmanoda laeng a sumsumrek ditoy yanmi. Ket nagdardaras a nagpakalsada ni Rowena. Pimmanaw a di nagpakada.
Napaangesak iti nauneg.
Kabigatanna, igawgawgawko dagiti linabaak idi adda sumardeng a traysikel iti batog. Nalasinko a kukua dayta ti kasinsin ni Rowena. Ket isuna ti adda iti likud ti drayber. Kaduana dagiti ubbingmi. Dadakkel ti bagda.
“Intulodko ida ta di isu ti pagmurmuriotam!” kinunana idi makaasideg.
Naulimek ni Lyna a nagtugaw iti balkon. Binilinko nga iserrekna dagiti ramitda iti siled ngem di nagkir-in. Nagpannimid ketdi. Binay-ak.
Dagiti addina, nadlawda ti adu ti bungana a guaple iti asideg ti gripo ket nakaar-ariwawadan a napan nagala. Kaduada ni Jerome.
“Ibatik ida kenka ngem ne, dimo ida baybay-an. Baka ania la ti mapagpagtengda no panawam ida.”
“Manen, damagek: Siak kadi ti amada? No siak ti amada, apay a dimo italek ida kaniak? Pagarupem kadi a diak makita ti pakairubuanda?”
Bigla nga adda nagikkis. Ni Boyet, naisab-it ti kawesna iti puted a sanga ket nabitin. Kasta unay ariwawa ni Rowena nga umarayat ngem naunaanen ni Jerome. Yinagyaganna ni Joan a bumaba ngem inyad-adda daytoy ti nagpallayog a maayatan. Pagam-ammuan, nagikkis a nangapput iti pingpingna. Kasta unay agawana nga immulog. Nagrungaab. Kinagat gayam ti alumpipinig!
“Daytoy ti kunak,” inyariwawa ni Rowena. “Sangsangpetyo pay laeng ngem adun ti disgrasiayo. Kaskayo la ngamin di nakapangpangan iti bayabas. Nagadu a magatang ’diay Santiago!”
Manen! limteng iti isipko. Uray ti asawak, adu ti dina maawatan. Nagbiag iti lubong a paggargarawen ti pirak ket dina makita ti biag nga awan ti kuarta. Kinunak: “Makagatangka iti daddadakkel pay a guaple. Ngem ti ganas a mariknam no sika a mismo ti mangpuros iti kanem ket saan a magatadan. Pakaadalan met ti disgrasia. Napateg dayta nga adal ken palagip a maimula iti isip!”
“Ay, diak ammo kenka,” inkusilap ni Rowena. Kasta unay partakna a nagbirok iti yagasna iti kinagat ti alumpipinig.

SAKBAY a sumalogak iti bigat, itedkon ti trabahuen ti tunggal maysa. Iti damo a panagluto ni Lyna, kinantiawan dagiti addina ta naludek ken nakusel! Nagmismisugsog a nagkulong iti siled. Saan a nangaldaw.
Napawingiwingak. Maikaduanton a tawenna iti haiskul ngem dina pay ammo ti agluto iti innapuy. Husto ti atapko. Iti balay da katugangak, awan obrada no di la agbasa.
Kinasaritak ket insurok ti umisu a rukod ti danum iti kaldero.
Ngem iti naminsan, gistayanda nakapuor. Ti ngamin gaas iti pagsaingan ti imbukbok ni Boyet a pinagaron. Naikaaduna met ngarud. Naimbag ta alerto dagiti in-inauna.
“Sibugan ketdin ni Eman iti danum,” kinuna ni Lyna. “Naimbag ta nalagipko ti inadalmi a dakes a sibugan iti danum ti apuy a gaas ti gapuna ta ad-adda laeng a sumgiab. Isu nga intakkabko ti pariok iti dalikan!”
Intugotko met ida iti bangkag. Nagdaluskami kadagiti mulak a nateng. Narigat ti agtaraken iti nateng no kastoy a kalgaw ngem isu met ti kanginana. Bayagna la a maidanon iti palengke, pagiinnagawanen dagiti komprador. Napia ta adda nabiag nga ubbog iti yan ti bangkagko a pagsakduan iti pagsibug. Adda pinennedko iti babaenna a pagpadpadigosak kadagiti nuangko.
Ngem iti rabii, naggagatelen ti bagbagi ti dua a babbai. Nagsapsapuda iti alkohol ken lana. Ken inunaakon. Nagalaak kadagiti bul-
bulong nga imbitinko iti kasuoran. Nakakatkatawa daytoy a pammati ngem pudno met a maep-ep ti gatel apaman a manglaylay ti bulong a nakaalaan iti bubudo.
Kunak no diakon ida mapasalog. Ngem isuda metten ti agpilit a mapankami iti bangkag. Kayatda a sadiaykami payen a mangaldaw tapno agpiknikkami. Imasenda ti agilad iti bassit a kalapaw iti aldaw.
Adda nagkikinnamatanda a pagaw iti yan dagiti bitsuelas iti naminsan. Adda sugat ti billit a nalabit napalsiitan.
“Nalukmeg. Nataba a pulpogan,” kinuna ni Eman.
“Saan, kaasi,” inyalikaka ni Jerome nga isu ti nakatiliw. “Taraknek.”
“Tanga! Tartaraknen, aya, ti kasta a billit ket agdadael iti sabong ti bitsuelas!”
“Dina met ammo a mula ti tao dagiti bitsuelas.”
Nagdidinniskutirda. Ni met la Jerome ti napaturay.
Adu ti inyawidmi a nateng iti maysa a malem. Panggepko a mapan ilako idiay ili iti kabigatanna. Ngem iti panagbugbuggok iti gripo, nadlawko a simgarak. Diak inkaso. Iti rabii, nariingak laengen ti areng-engko. Agpaypayegpegak. Nakabarbaraak.
Nalukag met gayam ni Lyna. Naglagaw idi madapadapnak. Riniingna ni Eman. Imbilinko ti aramidenda. Nagpaidadangak iti suka nga adda asinna. Daytoy ti inyilutko iti saka, ima, muging ken pinalabuak ti bukotko.
“Maysa daytoy kadagiti panarasan a pangpababa iti gurigor no awan ti tableta. Mabalin uray danum lattan no awan ti suka,” kinunak.
Kabigatanna, nasayaaten ti riknak. Ngem napanunotko a testingen ida.
“Di la mabalin, Lyna, a dakayon ’ta adim ti mapan mangilako kadagiti natengtayo? Pakuyogkayo ken Antiyo Saling no diyo kaya.” Ti ina ni Eman ti kayatko a sawen. Isu ti paglaklakuek kadagiti natengko no diak masango ti agpaili.Mapilpilitda a nagrubuat. Ngem idi makasangpetda, kasta unay gagarda a nagipadamag iti wadwad ti naglakuanda. Nakarkaron ti ragsakda idi ibagak a pagbibingayanda a lima.
Ni Jerome, intedna kaniak ti bingayna. Idulinko kano ta itednanto ken nanangna. Ni Eman, intarusna iti kantina. Adu ti ginatangna ket impanna dagitoy iti balayda. Ni Boyet, inkargana iti nagpasutan iti pulbos nga inaramidna nga alkansia. Ni Joan, urnongenna kano a para inton piesta. Ni Lyna, secret, kinunana ti pangipaayanna.
“Paglakuennakaminto manen, a, Papa,” indawatda.
Kinunak a basta isuda ti aglako, pagbibingayanda ti paglakuanda. Ay, ta uray dagiti lallaki, mayatda met! Kinunada nga agisursorda iti kabalbalayan ta adu met ti gumatang.
Ngem iti maikatlo nga aldaw, nagsangsangit ni Boyet. Dina masapulan ti alkansiana iti kunana a nangidulinanna.
“Dakayo laeng ti tao ditoy. Agkakabsatkayo ket diak kayat nga adda kabsat a mangliput iti kabsatna. Awan koma ti agririnnumen ta ti tao a mangirurumen, isunto met la ti agapit iti aramidna.”
Awan ti simmungbat. Diak met ginandat a pagpudnuen ida. Inay-ayok lattan ni Boyet.
Ngem kabigatanna, nasarakanda ti alkansia iti asideg ti gripo. Sangapulo pisos ti naksay iti linaonna. Ngem diakon nagsasao. Umdasen kaniak a nakonsiensia ti nagaramid ket ammok a dinanton uliten pay.
Naminsan met, nadatngak ti panagaariwawada. Witwitwitan ni Lyna ni Eman.
“Bastoska a talaga! Awan babainmo!” Uray la makasangit ni Lyna iti pungtotna.
Pinagkalmak ida. Inammok ti pasamak.
Agaayamda iti tinniliwan. Ni Eman ti agala. Dineppaanna ti ridaw ti banio idinto a bigla a rimmuar ni Lyna. Inarakupna.
“Diak met inggagara, angkel, peks man,” makasangsangit ni Eman.
Iti mugingko, nakitak ti mamalballaag a rupa ni Rowena. “Agannadka. Amangan ta dagita a tartaraknem ket ulegda a mangkagat kenka!”
Winagwagko ti ulok. Panawannak, Satanas, indugsak ti isipko. Ket pinagkappiak dagiti ubbing. Kinunak: “Iti puso ken nakemko, awan ti indumak kadakayo. Annakkayo a pareho. Agsisinnakitkayo koma a saan ket nga agpipinnasakit!”

MAIKADUA a lawas ti Mayo, dimteng ti ina ni Jerome. Kunak no umayna laeng sarungkaran ti anakna. Ngem idi agsaritakami, kinunana: “Alaekon ni Jerome. Diak gayam kabaelan a mayadayo kaniak ti anakko. Impalubosko nga immay kenka, ta bareng kunak no agbalbaliw ni Dencio. Ngem nagbiddutak. Isu nga inkeddengko a panawakon ket dakami nga agina ti agdenna. Kabaelak met siguro nga isakad ti panagbiagmi.”
Nagtungtung-edak. Nasurok la a makabulan ni Jerome kaniak ngem maikawaak iti yaadayona. Nalagipko ti kuartana kaniak. Intedko ket ninayonak pay. Inarakupnak ti ubing ket nagsangit.
“Dikanto malipatan, angkel. Ikarik, saan a daytoy ti maudi a panagkitata.”
Kasla nagpasinakami amin. Ni Boyet, tinangtangaanna ti billit a taraken ni Jerome. Idi kuan, binulosanna. Dinillaw ni Eman.
“Ipalagipna laeng ni Manong Jerome. Uray ta naimbaganen,” inrason ni Boyet.
Kabigatanna, nagsubli ti billit a nagun-uni iti paladpad ti tawa. Naayatan ni Boyet. Ngem timmayab daytoy idi asitganna.
“Immay nagyaman,” kuna ni Lyna.
“Immay nagpakada,” kuna met ni Joan.
Iti malmalem, diak ninamnama a dumteng ti ama ni Jerome. Sapsapulenna ti agina. Kasla nalpay nga uong iti pannakaammona a nakapanawdan.
“Diak gayam matengngel ni Aya iti agnanayon,” kinunana. “Anian, nagladaw la ketdin a nakitak ti biddutko.”
“Awan naladaw a panagbabawi,” kinunak met. “No dimo man masagrap ita ti ibunga ti aturem a biddut, patiek a pakairanudamto iti masakbayan.”
Sakbay a nagpakada, inkarina nga ituloyna a sapulen ti agina. “Bareng mapakawandak pay,” kinunana.

DIAK ninamnama a masangailik ti ama ni Eman iti dayta a rabii. Saan a kadawyan daytoy. Ti asawana ti masansan nga umasideg no adda kasapulanda kaniak. Saanak ngamin a mannakiummong ken diak met umin-inum iti nasanger.
Naangotko ti agat-arak idi paunegek. Nasuroken a makalawas a makitkitak nga agis-istambay. Awan manen trabahona.
Kalpasan ti nabayag a palikawlikaw, naibagana met la ti rantana. Umutang iti kuarta ta sumurot kano kada Islaw a mapan Manila. Sadiay nga agbirok iti trabaho. Inton bigaten ti luasda.
Agwingwingiwing ti riknak. Idi pay a dildillawek iti isipko ti panagallaallana. Adu ti agkalkalaegan a daga ditoy purok. Adu met ti mabulod a nuang, itiempom laeng iti kaawan trabahoda. Ngem kasla saanna a makita dagitoy. Gapu ta saan a mapanguartaan a dagus ti agbangkag? Gapu ta narigat a trabaho? Naskenen a makariing. Nabayagen a makitegtegged ket ammonan nga agkurang ti sapulna dita para iti pamiliana.
Imbagak nga awan maitedko. A ti pagamintomi ket naikarikon a para kadagiti ubbing.
Nariknak ti pauyona ta di payen nagpakada a pimmanaw. Di mabayag, nadlawko a nagprobokar iti balayda.
Kabigatanna, immay ni Saling. Yawidna kanon ni Eman. Dayta ti pangngeddeng ni lakayna.
Napasennaayak ngem awan nabalinko. Di met kayat ni Eman ti agawid ngem kinasaritak.
“Dika agdanag, barok, ituloyka a tulongan. Malagipmo ti bangkag ni tatam a Luding a yaw-awatna? Awatek para kenka. Kasaritam ni manongmo ta pagtinnulonganyo a dalusan. Tulongankayonto a mangarado agingga a mamulaan. Siakton ti makaammo iti bin-i ken dadduma pay a kasapulan.”
Inarakupnak.

UMUNA a lawas ti Hunio idi agparada ti traysikel a nagluganan ni Rowena. Umaynan alaen dagiti ubbing para iti panagbasada. Ninamnamak a maragsakan dagiti annakko ta agsublidan iti siudad. Ngem baliktad, kasla awan ganaygayda.
“Agmaymaysaka manen, Papa,” kuna ni Lyna. “Kasanon no agsakitka manen? Awan mangkita kenka, uray mangyawat la iti kasapulam.”
“Didak pakadanagan. Manipud pay ubingak, nairuamakon nga agmaymaysa. Awan rumbeng a panunotenyo kaniak,” pinilitko ti immisem.
“Adda met eskuela ditoy. Apay no ditoyakon nga agbasa?” kuna met ni Boyet.
“Nalalaing dagiti mangisursuro idiay,” kinunak idinto a pinarukibak ni Rowena. Dinak naperreng.
“Bay-anyo,” kinunana, “asidegen nga adda kadua ni Papayo. No agretiroak, siakton ti kaduana ket dakayo ti mangkadkadua ken lolayo.”
Naarakupko ti asawak.

Maikanem a Gunggona, Salip iti Ababa a Sarita, Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature 2002-2003 iti paulo a "Maysa a Kalgaw."

Naipablaak iti RIMAT, Marso 2004.

Mannalon-agbangbangkag, tubo ti Paniki, Bagabag, Nueva Vizcaya ni MARCELINO A. TABLIZO. Inauna iti lima a lallaki a bunga da Ramon T. Tablizo, Sr. ken sigud a Leonida A. Acosta. Naipasngay idi Marso 4, 1963. Immuna a nakaipablaak iti sarita iti Bannawag idi 1980. Nakaipablaaken iti nasurok a 30 a sarita itoy a magasin. Nagsursurat iti komiks ken iskrip a para radio. Nangab-abaken kadagiti pasalip iti sarita, sarita a para ubbing ken daniw. Ni sigud a Myrna M. Molina, mannurat met laeng, ti Jurisdiccion, Camalaniugan, Cagayan ti kapisi ti pusona. Uppat ti annakda. Agnaedda iti Ricarte Sur, Diffun, Quirino.

Dagiti Bato iti Kapanagan

2003-07-20T10:13:00.000+08:00

Sarita ni ARNOLD PASCUAL JOSE

RIMKUAS dagiti uratan ken namsek a takiag ni Martin idi itag-ayna ti kasla malabi a bato. Timmadul ti nasabang nga abagana iti kimmepkep, rutrot, pawad ken narusepen iti ling-et a tisirtna. Naganikki. Naibasing. Tiningiting ti rakepnan a bato ti pigsana. Nariknana ti saniit ti bara ti napalag a bato iti barukongna.
Nadagsen dagiti paddakna a nagturong iti payloader a nakababa ti pagdarusdosna iti di unay adayo a laudenda. Kimmali iti lap-ok a kadaratan ti buttabuttaw a goma a sapatosna.
Ipisokda nga umuna dagiti inurnongda a bato iti nakababa a pagdarusdos ti payloader a nakapundo iti di unay adayo iti nagummonganda iti bato. Ti payloader ti mangipangato ken mangidanonto kadagitoy a bato iti agur-uray a dump truck iti adayo a laudenda. Aramatenda dagitoy a bato iti penned a bangbangonenda idiay Brgy. Tay-ak.
Maibasingbasing ni Martin a nangidanon iti nadagsen a bato iti payloader. Dina naaluadan, naitibkol idi addan iti sanguanan ti pagdarusdos. Nanalbaag ti bato iti bibig ti pagdarusdos. Napilko ti maysa a ngipen ti pagdarusdos.
"Tarimaanem met, a, egoy!" imbugtak ni Carias, ti operator ti payloader nga agpaypayubyob iti tugawna.
Egoy! Kimmurikor iti lapayag ni Martin ti nangngegna. Nagburek ti darana a nangtangad ken Carias. Natadem ti ikikitana kadaytoy.
"Adda reklamom?" Nginirsian ketdi ni Carias. "Saan nga umanay a pagbayadmo 'ta biagmo no maperdim daytoy!"
Rinakep manen ni Martin ti bato a natnag iti sanguananna. Kasla awan aniamanna nga intag-ayna daytoy sana in-inut nga indisso iti rabaw dagiti bato iti appupo ti pagdarusdos.
Tinaldiapanna pay naminsan ni Carias iti apagdarikmat. Nagminar dagiti pangana. No mabalin, kalay-atenna daytoy iti payloader wenno barsakenna iti bato.
Adayo a nataytayag ni Carias iti di pay umabot iti lima kadapan a tayag ni Martin. Ngem saanna ketdi a kettatan iti tinnakiagan. Natayag a pangrapisen ni Carias. Idinto a kasla kinitikitan ti bisaleg dagiti piskel ken ti nabayog a barukong ni Martin a sinukog ti dagsen ti trabahoda. Pagmamael ketdi ni Carias ti kalibre .38 a rebolberna nga insagut kenkuana ni Inhiniero Baldomero Salamanca a pagpapaayanda, ken kontratista ti penned a bangbangonenda. An-anib daytoy ni Carias a pannakamata ti inhiniero.
Nagsabat dagiti mata da Martin ken Lakay Manuel idi maidisso ti lakay ti binagkatna a bato iti pagdarusdos. Nangngeg ti lakay ti insawang ni Carias. Ammona ti rumrumkuas a busor ni Martin iti irteng ti rupa daytoy. Kinidmatanna ti baro.
Nauneg ti sennaay ni Martin a kimmita iti adayo. Agkiamkiam ti darang a kapanagan. Agtindek ti init.
Kabusor unay ni Martin ti kinapalangguad ni Carias. Nangnangruna ti panangbirbirngasna kadakuada iti egoy gapu ta Igorotda. Nababa unay ti panagkitana kadakuada.
Kadagupan iti grupo da Martin a mangob-obra itoy a penned, ni laeng Lakay Manuel ti tagapatad. Bin-igda amin nga Igorot a nagarapaap a bimmaba manipud Benguet tapno sumapul koma iti nasaysayaat a panggedan iti baba. Ngem saanda nga impagarup a ti met laeng nakairuamanda a trabaho a panagriprap ti agur-uray kadakuada. Agpapada da Martin a di nakabaddek iti kolehio isu nga agpatinggada laeng ditoy. Imbilangda ketdi Lakay Manuel a pangamaenda. Nadekket daytoy kadakuada. Kinaykayat met ti lakay ti simmurot iti grupoda nga Igorot, ngem iti sabali a grupo dagiti rumiriprap nga iggem ni Engr. Salamanca.
Agarup agkataeb da Lakay Manuel ken Engr. Salamanca. Maysa ti lakay kadagiti immuna a trabahador ti inhiniero idi mangrugrugi pay laeng daytoy nga agkontrata. Iti naminsan, nakautang ni Lakay Manuel iti dakkel a kantidad ken Engr. Salamanca. Masapul a maoperaan ti puso ti kakaisuna a barona. Ngem saan a nalasat ti barona ti operasion. Di pay nagsingay ti baroda, pimmusay met ti asawana. Naatake iti puso iti nalaus a ladingitna.
Gapu ta awan la ti awan, pinanayonan ni Lakay Manuel ti utangna iti inhiniero. Nakaluklukay ti ima ti inhiniero a nangted iti gatad a kasapulanna. Saan nga impagarup ti lakay a katukad ti gatad nga inutangna ti kakaisuna a loteda a nagtakderan ti nanumo a barongbarongda iti sentro ti ilida a San Gabriel. Idi saanna a maisubli ti inutangna iti naituding nga aldaw, pinagbalin ti inhiniero nga apon dagiti dump truck ken heavy equipmentna ti lote ti lakay.
Awan naaramidan ni Lakay Manuel. Pagsayaatanna, pinagtalinaed ti inhiniero a trabahador.
Iti unos ti sangapulo ket dua a tawen a trabahador ti inhiniero, nasukansukat ti grupo a kinadkaduana. Agingga a dimteng ti grupo da Martin.

PINIKAR ni Carias ti payloader. Pimmuskol ti asuk nga impugso ti tambutso. Nagallangogan ti ungor ti makina iti let-ang ti kapanagan. Madamdama pay, ngimmato ti pagdarusdos ti payloader a nakaappupo kadagiti bato. Inturong ni Carias ti payloader iti agur-uray a dump truck. Iti saan unay a nabayag, nangngegda ti pannakaiparakupok dagiti bato.
"Maminsan pay a karga, mangaldawtayton." Tinangad ni Lakay Manuel ti agtindeken nga init.
Nauneg ti sennaay ti baro. Imbakalna manen ti panagkitana iti let-ang ti agkiwitkiwit a kapanagan. "Nabayag koman nga awantay' iti podel ni Inginil Salamanca, tata, no saanna a kanayon nga ipiten ti maudi a lawas a sueldotayo no malpasen ti ployekto," kinuna ni Martin.
Igaggagara ni Engr. Salamanca nga ipiten ti maudi a lawas ti sueldoda no mairingpasdan ti proyekto. Itednanto laeng daytoy no makapermi ken marugiandan ti sumaruno a proyekto tapno makasiguro a saanda a panawan. Ti grupo da Martin ti parta todas ti inhiniero kadagiti naririgat a proyekto nga awatna.
Saan a nakatimek ti lakay. Pinampagna ketdi dagiti darat a dimket iti narusep a tisirtna. Maawatanna ti karirikna da Martin. Mailanglangi da Martin iti dadduma a grupo a tengngel ti inhiniero. Ipabus-oy nga ipakpakontrata ni Engr. Salamanca dagiti proyekto nga it-itedna kadagiti sabali a grupo. Itoy a wagas, al-alisto a malpas dagitoy ti proyekto. Dakdakkel met ti mateggedanda.
Kiniddaw met da Martin iti inhiniero a kontrataenda met dagiti proyekto nga itedna kadakuada. Ngem nagkedked ni Engr. Salamanca.
Saan laeng a dagitoy ti gapu no apay a kayat da Martin ti umakar. Sangagasut ken walopulo a piso ti it-ited ni Engr. Salamanca a sueldo ni Martin a leadman ti grupo. Sangagasut ken uppat a pulo a piso met ti gagangay a trabahador. Adayo a nababbaba iti minimum wage nga inyetnag ti turay.

NAPIKAR manen ti payloader nga imbuelta ni Carias nga agsubli iti yanda nga agum-ummong iti bato. Nagkuti manen dagiti kakadua ni Martin a bimmagkat iti bato nga itundada iti pagpunduan ti payloader.
Minatmatan ni Martin dagiti naummong a bato iti sanguananna. Addayta manen ti rikna nga agpilit a rumkuas iti kaungganna. Nataliawna dagiti kakaduana. Napasnekda iti trabahoda.
Nauneg ti nauyos a sennaayna ni Martin a nangibakal manen kadagiti matana iti let-ang ti agkiwitkiwit a kapanagan. Kasla awan aniamannan kadakuada ti kuminnit a darang ti init. Nasanaydan. Arigda dagiti bato iti kapanagan a natenneb iti darang ti init iti agmalem, no kasta a kalgaw, ngem yallaalla met ti agus no dumteng ti layus.
Napia pay dagitoy a bato, naisip ni Martin. Ta no naisang-atdan sa naikapetdan kadagiti nakaisangratanda, addan kaipapananda itoy a biag. Ngem isuda?
Immirteng ti rikna ni Martin...

AGSAPA ti Domingo. Nariwet pay ngem addan ni Martin a nakamattider iti kanigid nga abaga ti malmalpasen a penned. Buybuyaenna ti natalinaay nga ayus a kasla bagi ti nuang a nagpababa iti adayo a dayaen ti abaga ti penned a pagtaktakderanna. Naitalali ti agus iti sigud nga ayusna tapno mawayaan ti pannakaaramid daytoy a penned itoy a disso.
Awan ti trabahoda ita. Nakompletodan dagiti bato a kasapulanda. Isarunodanton a trabahuen ti pagdissuoran ti penned ken dagiti payak (wings) daytoy.
Kangitingitan ti kalgaw ngem nabiag pay laeng ti danum daytoy nga ubbog. Saan a pulos a maatianan agingga nga ibuyat ti langit ti umuna a bayakabak. Daytoy nga ubbog ti gapu no apay a napili ti Brgy. Tay-ak a nakaitedan daytoy a proyekto. Espesial a proyekto daytoy ti Pangulo ti Pagilian babaen ti opisinana. Aggatad ti penned a tartrabahuenda iti dua a milion a piso.
Inunor dagiti mata ni Martin ti nalpasen a paset ti penned. Agatiddog ti penned iti tallo pulo ket lima a metro. Innem met a metro ti katayagna, agingga iti bibig ti penned a paglappiasan ti danum. Segun iti ahensia ti gobierno a nangaramid iti feasibility study iti life span daytoy a penned, saan la ketdi a madangran ti napuskol a kakaykaywan iti surong, agingga kadagiti dadakkel a bantay a nagpu-
nganan daytoy nga ubbog, pakairanudan daytoy a proyekto iti nasurok a tallopulo a tawen.
Manipud iti bunkhouseda iti patad iti amianan a laud ti penned, nasiputan ni Martin ni Lakay Manuel a rimmuar. Agturong iti ayanna. Nariinganna itay ti lakay a mangisagsagana iti pamigatda. Nairuamen nga isu ti para luto. Naimas pay laeng ti kukot dagiti kaduada.
"Agkapeka pay, barok, tapno mapudotan 'ta rusokmo," indiaya ti lakay ti iggemna a tasa idi addan iti babaen ti baro.
Inawat ti baro ti kape. Nagyaman. Simmalpa ni Lakay Manuel iti abaga ti penned a yan ni Martin.
"Ammok a kanayonmo a pampanunoten ti kasasaadtayo ken ti kayatmo a mapasamak, barok," kinuna ti lakay.
"Nakaikeddengkamin kadagiti kakaduatayo, tata." Immigup ni Martin iti kape. "Maudin daytoy a ployekto a tlabahuentayo ken Inginil Salamanca. Dakayo laeng ti ploblemami. Baka saanyo a kayat ti sumulot kadakami."
Sinango ni Lakay Manuel ni Martin. “Mamatiak a pagsayaatantayo amin ti kayatyo a mapasamak, barok. Ngem adda kadin masnop nga akarantayo kas pagarigan?"
"Mannakaasi ti Dios, tata," napakumbaba ti timek ti baro. "Adda pagdumaan tunggal disso. Saan met a maymaysa ti inhinielo. Idiay Ilokos, addada kalugalanmi a naisadsad idiay. Kastoy met ti tlabahoda, tata. Matulongandatay'to."
"Maymaysaakon nga agbibiag, Martin." Impatay ni Lakay Manuel ti dakulapna iti namsek nga abaga ti baro. "Imbilangkayon a kapamilia. Sumurotak iti sadino man a papananyo."
Nagsabat dagiti matada ken Martin. Adda naun-uneg a panagkinnaawatanda.
Iti naglayonan ti danum iti adayo a baba, nasiputan ni Martin ti napuskol nga angep nga in-inut nga agkaradap. Iti saan a nabayag, nagdalapdapen ti angep iti sakaanan ti penned...

"HUSTO daytan a kauneg!" immandar ni Carias. Nakatakder daytoy iti rangkis iti dayaen da Matin nga agob-obra.
Limlimpiaenda ti pagdissuoran ti danum a kinabkaban ti backhoe idi naminsan, iti gayadan ti penned.
Nagsardeng ni Martin a nagpala. Tinangadna ni Carias. "Kulang pay iti gudua ti metlo, Calias. Dayta a kauneg ti nailanad iti plano."
"Bilin ni Engr. Salamanca daytoy. Isu ti masurot!" Impitik ni Carias ti rungrong ti sigariliona. Minulagatanna ni Martin. "Saanyo kad' a madlaw a dayta laeng a kauneg ti kinabkaban ti backhoe?"
"Plotplotektalan daytoy a paset ti pundasion daytoy a penned, Calias. No makulukol daytoy a paset, mailamanto met ti pundasion. Saanto metten nga adayo ti pannakapeldi daytoy a penned," inkalintegan ni Martin.
"Adda met ammom." Bangbangir ti manglalais nga isem ni Carias.
"Saan laeng nga ammo, Calias." Nangemkem ni Martin. "Ti plano koma ti masulot."
"Ta kaano pay a nasurot dagiti plano dagiti inob-obratayo?" nakatangtangig ni Carias a nangbannikes kada Martin. "Sumungbatkayo!"
Nagsardeng a nagkali ti dadduma a kadua ni Martin. Nagkikinnitada.
Pudno ti kinuna ni Carias. Kadagiti nalpasdan a proyekto, saan a nasurot ti dadduma a detalye iti plano. Saan a nasurot ti kadadakkel dagiti landok nga inaramatda. Uray nailanad a halo-bato-halo ti detalye ti pannakakamada dagiti bato iti plano, saan a nasurot. Umuna ketdi a kamadaenda dagiti bato sadanto piltapiltakan lattan iti halo dagiti nagbabaetan dagitoy.
Uray daytoy bagi ti penned a nairingpasdan. Pudno a nasurot ti plano ti pundasion, ngem saan a nasurot ti detalye ti plano ti bagi ti penned a naiparabaw iti pundasion. Halo-bato-halo koma ti maaramid a pannakakamada dagiti bato. Ngem saan. Binalkotda ketdi iti cyclone wire dagiti bato a bagi ti penned. Gudua laeng ti aktual a kaakaba ti bagi ti penned daytoy binalkotda a naisentro iti rabaw ti pundasion. Ditoy a nagsadag dagiti nakamada a bato a barukong ken bukot ti penned. Nasurot ketdi ti detalye a nailanad iti plano iti pananglimpiada iti bukot ken barukong ti bagi ti penned.
"Ulay daytoy koma laeng a paset ti saan a maimutan, Calias." Nangemkem ni Martin. "Sayang laeng ti kualta no mapeldi met la dalas."
"Adda met konsensiam, egoy!" Manglalais ti bangbangir a kusilap ni Carias.
"Ulitem man ti kinunam!" Kasla naaplaw nga alumpipinig ni Martin. Nangemkem.
"Aginkukunakay' met!" inkiraud ni Carias. "Diyo pay kayat tapno addanto manen trabahuenyo! Igorotkay' la a talaga!"
Kimmurikor iti lapayag ni Martin ti nangngegna. Iti apagkimat, tinarayna ni Carias iti teppang a pagtaktakderan daytoy.
Napakadaan ni Carias ni Martin. Pinasabtanna daytoy iti kugtar. Natengngel ni Martin ti saka ni Carias. Saan a nabalanse ni Carias ti bagina. Nagkuyogda a nagtulidtulid iti teppang.
Pinagsina ida dagiti kaduada idi addadan iti lansad ti makalkali a pagdissuoran ti danum ti penned.
Idi mawayaan ni Carias, kellaatna nga inasut ti sabokelna a .38. "Bettakek 'ta bangabangam no ulitem pay, gago!" Pinaturonganna ni Martin.
Saan a nakakuti ni Martin. Nagkakamakam ketdi dagiti dadakkel nga angesna. Natadem dagiti matana a mangal-alunos ken Carias.

NAKATAKDER ni Martin iti kanigid nga abaga ti penned. Buybuyaenna ti pakabuklan ti penned. Nakauyos daytoy. Dina pay inikkat ti tapungorna. Lepleppasda a nagplanto iti dayta a malem.
Madi ti riknana iti napasamakda ken Carias itay agsapa. Saanna pay a naipapilit ti kayatna a mapasamak iti pagdissuoran ti danum. Alas tres itay bumaba ni Carias. Sigurado a nagpulong daytoy ken ni Engr. Salamanca.
Nataliawna ti timpuakan ti danum iti daya ti abaga ti penned a pagtaktakderanna. Ditanto ti pakaipasdekan ti pagserkan ti danum. Ammona daytoy ta natamdaganna ti site developement plan ti proyekto.
Manipud dita, addanto kanal a maaramid a kumalipkip nga agpababa iti bakrang ti tunged a bantay iti dayaen ti penned. Tumpuakto ti danum kadagiti kataltalonan iti Brgy. Tay-ak ken kabangibang a barangay. Dakkelto a rang-ay ti isangpet daytoy a penned kadagiti mannalon.
Immallatiw dagiti matana iti bagi ti penned. Nabayag a minatmatanna daytoy.
Nangatngato iti dua a metro ti agsumbangir nga abaga ti penned iti bibig daytoy a paglipiasan ti danum. Sarikedked ti sangi ti penned dagitoy agsumbangir nga abaga no agdinakkel ti danum no aglayus wenno agnepnep. Saluadanna ti pannakkurukor ti sangi ti rangtay.
Ammo ni Martin nga agbalinto a bassit a karayan daytoy a paset 'toy dua a bantay. Dagitoy laeng abaga ti penned ti makitkita kadagiti natutudo nga al-aldaw. Lemmesen ken yanudto ti danum dagiti pagteng ken kinapudno iti pannakaaramid daytoy a penned.
Immanges ni Martin iti nauneg... Nangmesmes.

NAGSARDENG ti trabaho da Martin. Awan simmangpet a semento iti project site. Mataktak ti aldawda. Bimmaba ni Carias idi Domingo ngem saanna a kinita dagiti material a kasapulan.
Daytoy manen ti nganngani nagsubangan da Martin ken Carias a nasapa. Naimbag laengen ta dinengngeg ni Martin ni Lakay Manuel itay bumara ti sinnungbatda ken Carias. Dumayamudom ni Carias a bimmaba.
Dua pay a lawas, makompletodan ti penned. Ngannganidan mairingpas ti kanawan a payak ti pagdissuoran ti danum. Sangapulo ket dua a metro ti kawalat ti agsumbangir a payak ti pagdissuoran ti danum. Kumamang dagitoy iti sangi dagiti abaga ti penned. Makipatarda met laeng iti katayag kadagiti abaga ti penned. Tulong a sarikedked iti pannakurukor ti sangi ti penned no bilang man salpaen ti danum dagiti abaga daytoy. Saripda pay ti payak ti penned iti pannakarugnay ti daga iti agsumbangir
a bakrang ti bantay.
Walo a metro ti katayag dagiti payak ti pagdissuoran. Nasurot dagiti detalye iti pannakatrabaho ti pundasion ti payak ti penned a kas nailanad iti plano. Kasta metten ti pannakakamada dagiti bato a halo-bato-halo agingga iti umuna a biga ti payak ti penned.
Manipud iti rabaw ti umuna a biga, saanen a nasurot ti naidetalye iti plano a pannakakamada dagiti bato. Kas iti gagangay nga ar-aramidenda, kinamadada nga immuna dagiti bato sada piniltapiltakan lattan iti halo ti nagbabaetan dagitoy.
Awan ti naaramidan da Martin no di agtungpal iti bilin ni Engr. Salamanca. Saanton a malasin no mapalitadaan ti rupa dagiti bato a pannakamaskara ti sibubukel a proyekto.
Kasta man met laengen ti inaramidda iti rabaw ti maikatlo a biga, dua a metro ngatuen iti umuna a biga. Ken agpangato pay.
Idi naminsan nga aldaw, rinugiandan a kinamadaan iti bato ti rabaw ti maikatlo a biga ti payak ti penned, innem a metro ngatuen iti pundasion. Nairingpasda a nakamadaan iti sumuno nga aldaw ngem saanda a naituloy a naselselan iti halo dagiti nagbabaetan dagiti bato ta isu metten a naibus ti semento nga usarenda. Yaw-awa da Martin a marugnay dagiti saan pay a napiltakan iti halo a nakamada a bato no kellaat nga agtudo. Sayang laeng ti bannogda. Nalasangda koma payen ti andamio nga inusarda a nagiparabawan kadagiti bato ken nagbatayan a nangkamada kadagitoy, no adda semento.
Agalas-tresen idi dumteng da Carias ken Engr. Salamanca iti proyekto. Kinakuyogda ti kurang a semento.
"Inton Biernes, umay bisitaen dagiti taga-Departamento ti Agrikultura ken dagiti inspektor ti inhinieria ti probinsia daytoy proyekto," impakaammo ti inhiniero idi kasangsangonan da Martin ken dagiti kakaduana iti sanguanan ti bunkhouse.
Nakadumog ni Martin. Ita laeng a dumuklawit ti inhiniero iti proyekto. Ammona a sitaren ita ni Engr. Salamanca iti napasamakda ken Carias. Ngem saan a mabuteng. Nakasaganan iti ania man a mapasamak.
"Kayatko a maileppas dayta a paset, sakbay ti Huebes." Intudo ti inhiniero ti paset ti penned a pangtedda a tartrabahuen.
"Nawaya a malpasmi, inginil. Mielkoles pay laeng no bigat," simmungbat ti maysa a kadua da Martin.
"Nasayaat no kasta." Nagsig-am ti inhiniero. "Kayatko pay nga ibaga nga agsagana ti kagudua 'toy grupoyo. Inton bigat ti Lunes, itulnogkayonto iti sumaruno a proyekto a trabahuentayo. Saanen a kasapulan ti adu a tao ditoy."
In-inut nga intungraraw ni Martin ti rupana. Nagsabat dagiti matada ken Engr. Salamanca.
Nakalbit ti rumrumkuas iti barukongna. Kasla ad-adda a bimmassit ti panagkita ni Martin iti inhiniero a butit.
Nadlaw ti inhiniero ti nabagas a panangmatmat ni Martin kenkuana. "Adda kadi problema, Martin?"
In-inut a timmakder ni Martin. Pinagkalmana ti riknana. "Napagnunumuanmi nga agkakadua, inginil, a maudin daytoy a ployekto a tlabahuenmi kenka. Umakalkaminton," nababa ngem natangken ti boses ti baro. Saanna nga insina dagiti matana iti inhiniero.
"Ania!" Dimmakkel dagiti mata ti inhiniero. "Ulitem man ti kinunam!"
"Pudno ti nangngegmo, inginil. Umakalkaminton." Awan amak ni Martin a nakipinnerreng ken Engr. Salamanca. Naalay-ayan ti dadagsen ti riknana.
"Punieta! Anaknakay’ ti diablo!" nagtabbaaw ti inhiniero. Sinaggaysana a minulagatan ida.
Namrayan laeng dagiti kadua ni Martin ti nagdumog.
"Iti unday ti panawen a kinakaasiankayo... ita, ikastoydak! Awanankay’ iti bain!" inkiraos ti inhiniero.
"Pudno a kinakaasiannakami, inginil. Ngem adda kaibatogan dagiti ling-etmi a saanmi a nalagpat," kinuna ni Martin. "Naglablabonankayo gapu kadakami."
"Punieta! Igorotkay’ la a talaga! Angpaskayo!" Agtigergeren ti inhiniero iti pungtotna.
"Dakayo ti angpas, inginil!" Dimmadakkel dagiti anges ni Martin.
"Awanankay iti utang a naimbag a nakem!" Kellaat a pinidut ti inhiniero ti pala a naipasanggir iti diding ti bunkhouse. Iti apagdarikmat, dinarupna ni Martin.
Nagsanud ti baro. Saan met a nakakuti dagiti nabigla a kaduana.
"Agtalnakay' koma, inginir!" Tinaray a rinakep ni Lakay Manuel ti inhiniero a kasla agpagunggan.
"Saanka a makibibiang, Lakay Manuel! Ikkak 'ti pagnakman daytoy aginlalaing nga Igorot!" Inwadag ti inhiniero ti lakay.
Naiparusisi ti lakay iti nakaidalimanekan dagiti timba a pagbumbunagda iti halo. Nabtak ti pispisna iti pannakaitupana kadagiti timba. Pimsuak ti dara iti pispisna.
Nagburek ti dara ni Martin. Dinarupna ni Engr. Salamanca.
Ngem nakasaganan ti inhiniero. Nakakinkintal a nagdisso ti bukot ti pala nga impasabatna iti barukong ni Martin. Napasanud daytoy.
Dimmarup manen ti inhiniero. Kasla agpakamatay. Sanud a sanud met ni Martin a nanglisi iti pala. Agingga a nakagtengda iti kanawan nga abaga ti penned.
Dinarundon ti inhiniero. Awanen ti paglisian ni Martin. Nagrukob idi paleken manen ni Engr. Salamanca.
Nagkallasawan ti pala. Iti pigsa ti panangiwasawas ti inhiniero, dina nabalanse ti bagina ket nanartarus a nagsuek iti lansad ti pagdissuoran ti danum ti penned.
Binurak ti kanalbuong ti apagkanito a pannakaimayeng ni Martin. Nadapig ti kanawan a bukotna. Nabibineg. Timmaliaw. Sirsirigen manen ni Carias.
Timmaray ni Martin iti rangkis iti ngatuen dagiti nakamada a bato iti paset ti penned a tartrabahuenda. Bimtak manen ti kanalbuong. Nagsarukigkig sa nadaleb ti baro.
Addaytan ni Carias! Inuray ni Martin ti sabali pay a kanalbuong ngem awan naurayna.
Rinugmaan ketdi ni Carias ti baro. Sinakayanna a dinanogdanog daytoy.
Inrukuas ni Martin ni Carias iti amin a pigsana. Nakaruk-at. Binalesna a dinanogdanog ni Carias.
Iti panagkutikutida, in-inut a naalus-os ni Martin iti rangkis. Nakaibbet ken Carias ket natnag iti lansad ti pagdissuoran ti danum. Natulid ti andamio a nakaisalatanna nga immuna.
Dagus a bimmangon ni Martin. Nabibineg ti sibubukel a bagina. Saan ketdi a nasaktan. Ngem nabuslon ti dara a pumpumsuak iti bakrang ken bukotna.
Nadlawna a sirsirigen manen ni Carias a nakatakder kadagiti nakamada a bato. Timmaray ni Martin a nagpababa iti gayadan ti penned. Inasakna ti agus ti danum nga agpababa. Kellaat a nadaleb daytoy.
Bimtak ti kanalbuong a kinagiddan ti ikkis ni Carias.
Nagballikid ni Martin a nangtaliaw ken Carias. Nakitana ni Carias a nakikuyog kadagiti narugnay a nakamada a bato a saan pay a naselselan iti halo a nagbatayan daytoy. Ginaburan dagiti bato iti lansad ti pagdissuoran ti danum ti penned!
Narikna ni Martin ti nadaras a panagkapsutna. In-inut a kimmusnaw ti panagkitana. Maadasanen iti dara.
Kellaat a nabatak. "Martin, barok..."
Nailasinna ni Lakay Manuel.
"Itaraydaka iti ospital, barok. Patangkenem 'ta nakemmo." Makasangsangit ti lakay.
Naallingag ti baro ti pukkaw: "Ni Engr. Salamanca, narung-o!"
Nagtuloy a nayagus ti darana a nailimog iti nasin-aw a danum ti ubbog nga agpababa.

Premiado a mannurat, inyalat ni ARNOLD PASCUAL JOSE ti Maikatlo a Gunggona iti Salip iti Ababa a Sarita (Iloko Division) ti 51st Don Carlos Palanca Memorial Awards, 2001. Fellow ti 29th UP National Writers Workshop a naangay iti Baguio City idi Abril 1997. Adun a sarita, daniw ken salaysayna ti naipablaak iti Bannawag. Sumagmamano metten a saritana ti naipablaak iti Liwayway. Sinuratna ti Somewhere Out There nga insalipna iti 1st Star Cinema Screenplay Writing Contest (2002). Inauna a bunga da Romeo Jose ken sigud a Caridad Pascual ti 56 Bacsil North, Laoag City. Advertising Deskman ti Liwayway Publishing, Inc. ken tesorero ti GUMIL Metro Manila. Agbirbirok pay laeng iti kaulesna.

Bunker 13

2003-07-19T09:59:00.000+08:00

Sarita ni ART TOLENTINO IGNACIO

NAMINDUAN a naibaba ti ranggo ni Sarhento Juan Q. Mamaril, Sr. iti uneg laeng ti makabulan. Isu ti dati a Platoon Sergeant ti 3rd Recon Platoon, 5th Reconnaisance Battalion, 3rd Regiment, Philippine Army, Camp Abuloi, Mt. Silingan, Zamboanga del Norte. Dati a Technical Sergeant ngem naibaba iti Staff Sergeant ta napaneknekan a nangrames iti nakautiboda a babai a maatap a rebelde idi destino pay laeng idiay Cotabato. Kinamat dayta a kasona ditoy temporario a kampoda iti arsadanan ti Bantay Silingan ti Zamboanga del Norte nga agdama a destinona. Naibaba manen idi naminsan a kalman ta nag-AWOL. Ita, buck sergeant laengen ti ranggona. Saan ngarud a nakappapati ti daras a pannakaibaba ti ranggona ngem no labsen ti agsao, kasla kimat no ar-arigen ti pannakaproseso dagiti demotion papersna. Kuna ti chain of commandna a nasken a madusa a dagus tapno di tuladen ti dadduma a soldado aglalo dagiti adda iti babaenna! Rinuker nga NCO ti awagda kenkuana.

Kas nayon ti dusana, napusgan manen ni Sarhento Mamaril, Sr. a Sergeant of the Guard (SOG) dagiti guardia ti kampo iti dayta a rabii. Namitlon daytoy a pannakadutokna nga SOG iti makalawas. Lunes, Mierkoles sa ita manen, Biernes! Masuron ngem awan maaramidanna. Naiget ti bilin ti First Sergeantda nga uray no panay ti reklamona, di mapungtil ti pangngeddeng ti F/Sgtda: "...nayon ti dusam dayta, Mamaril! Para iti pagimbagam met laeng. Ta no ammom koma ti agsubli iti masnop nga oras... ngem rapas met ngamin dayta nakidiablo a sellangmo! Dika la agbain kadagiti ubbing a soldadom!

ITI yan ni Sarhento Mamaril a puon ti kayo iti abay ti pay phone, iti makanawanna a masanguanan, nalawag a makitana ti isasardeng ti six by six truck iti rabaw dagiti nagaplagen nga anniniwan dagiti naintar a kayo ti ipil-ipil iti pingir ti natapok a kalsada. Dimsaag dagiti soldado a napan nagkali iti dakkel nga abut a maaramid kano a swimming pool iti balay ti koronel a komandante ti kampo. Iti met masikiganna, adun ti aglabaslabas dita a soldado a mapanen mangmalem iti mess hall.

Maladawen iti panangalana iti 6 x 6 a trak iti motor pool a pangitulnogna kadagiti agguardia iti kampo. Sa mapan pay koma kumammet biit iti mess hall.

Kellaat a nagrarek ti saan a makita nga espiker a nakasab-it iti sanga ti naraber ti bulongna nga akasia iti masikigan a masanguananna. Di nabayag, nagbukel met la ti sonata nga imper-ak ti di makita nga espiker. Maysa a nainsoldaduan a musika a maaw-awagan iti 'retreat.' Apaman a bimmatad ti musika, amin a magmagna iti aglawlawna ket kasda la nagbalin nga estatua a bulon ti panangsangoda iti kayo a paggapuan ti musika sada nagsaludo. Ken ni Sarhento Mamaril, no mabalin dina ikaso dagita a kunkunada a kinaloyalista iti armada. Patpatiem dagita nga inaattit! inyikkis ti unegna. Isuda met ti mangipangpangulo iti linalanggong nga aramid. Shit! Agburburek manen ti barukongna. Kasta ti prinsipiona ket bay-anna koman ti agsaludo ta ituloynan ti sumrek iti mess hall ngem napilitan a nagsardeng ken nagsaludo met. Ipakitana lattan a kasla manakmanen a soldado. Nga agbalbaliwen. Total, ammona nga adu ti mata a naiturong ita kenkuana.

NI Major Zacarias Baltikaweng ti Field Officer of the Day (FOD) ita nga aldaw. Naragsakan ti sarhento ta dayta manen nga opisial ti nakaduty a kaduana iti napalpalabas a panagdutyna. Magustuan ti sarhento a kagiddan ti opisial nga agduty ta sadut daytoy a mangpasiar kadagiti guardia ti kampo lallalo iti rabii. Magustuanna ngamin ti agilad-ilad wenno agbuya iti black and white a telebision ti guard house. Aglalo no makaturogen daytoy, bay-anna lattan ni Mamaril a mapan manginspeksion kadagiti guardia a naipalawlaw iti kampo.

Nataenganen ti major. Abusta kasla naipasikig a bigao, dandani panay a purawen ti buokna. Taga-Iloilo ken produkto kano ti PMA. Nasuroken a disisiete aniosna iti serbisio militar ngem no namin-anon a nalabsalabsan iti promosion ngem anusanna la kanon agingga nga agretiro.

Daydi umuna a rabii a nakaduty ni Mamaril, inamin ti opisial dagiti atapenna a nagduduma a rason no apay a naimut ti promosion kenkuana. Inaminna a malaksid iti poor performancena kas opisial ti buyot, dakkel kano ti butengna a mangidaulo kadagiti operasion laban kadagiti kabusor ti turay. Nakasuan kano pay iti panagiwaras ken panagusar kadagiti maiparit nga agas nga agingga ita, di pay nasolbar a kasona. Ngem inaminna nga agar-aramat no dadduma a kas pagpaturedna no kasta a dumarup dagiti rebelde iti kampoda. Gapu iti dayta a kasona, isun ti kasla permanente a Field Officer of the Day a kas ita.

Kaay-ayona ketdi a kaes-estoria ni Sarhento Mamaril. Ammona ti kinatured ti sarhento. Imbilangna ngaruden ti sarhento a kabuddy! Nagbalin pay daytoy a kasla bannuar idi rinaut dagiti rebelde ti ili ti Ipil. Isu a dakkel a tulong dagita a meritorious performancena tapno timmulong a nangpalag-an iti pannakacourt martialna.

AGKARADAPEN ti sipnget. Numan pay naulep, nakadagdagaang ti panawen ta nagpukawen ti saggaysa a kurway ti angin. Ngumisngisit manen ti tangatang.

Kalpasan a bininsir ni Major Baltikaweng ti itsurana iti tipping a sarming ti guard house, tinurongna ti ridaw. Nagpagnapagna sana sinango dagiti nakalinia a soldado a guardia ti kampo iti sanguanan ti guard house. Ininspeksionna ida: Dinillawna a pinitik ti belt buckle ti maysa ta saan kano a nasilap. Kasta met dagiti kasla kakkali kano a kamotig a combat boot ti maysa. Nasken kano a mabalin a pagsarmingan a kas kadagiti combat bootna ta isuda kano ti parupa ti buyot kadagiti umay bumisita iti kampo. Nagsaludsod maipanggep iti chain of commandda ngem dina dinillaw no husto dagiti sungbatda wenno saan ta naragsaken no ammo dagiti guardia ti naganna a kas Officer of the Day!

Nanginspeksion pay iti dua nga M16A1 a ripleda ngem nalawag a dina ammo ti pulpulinglingenna ta dina pay ammo a guyoden ti charging handle ti igam. Kalpasanna, nagpatnga a nagdiskurso iti sanguanan dagiti guardia: "Tapno ammoyo," inrugina, "ita la a makakitaak iti sorry ass troop a kas kadakayo nangruna kadagiti dina pay ammo ti naganko a kas Officer of the Day!"

Nupay kasta a sorry ass troopda, inay-ayona met la ida a patademenda koma ti imatangda bayat ti panagguardiada ta adu latta dagitay mayaw-awan a kabusor a bumaba a rumaut iti kampo! Kasta met nga ammuenda koma nga umuna ti makitada sakbay a biraenda ta amangan kano no isu ti makitada ket tiraenda a dagus! Nageellek dagiti guardia iti kinunana ngem dagus nga indil-agna ti: Tennnn... huttt!!!

Nakakaradapen ti sipnget. Dandanin malpas ni Major Baltikaweng ti diskursona. Ibilbilinna kadagiti guardia a dida koma liplipatan ti challenge ken password ta dayta laeng a pamuspusan ti pannakaammoda no friendly wenno enemy ti sinno man nga umasideg iti puestoda.

"Sergeant Mamaril!" impukkaw ti major ken ni Mamaril nga agsigsigarilio iti sango ti lugan. Nalpasen ti major ti briefingna. "Makammokan kadakuada!"

Bayat ti panagkalabkab dagiti guardia iti likudan ti trak, tinangad ni Mamaril ti sumipsipnget a tangatang. Nabengbengen dagiti agkarkarayam nga ulep a mangdaldalungdong iti lulonan ti kampo. Agrairan dagiti lamok a sa la agpukaw no pumaut ti aplaw ti mariingriing a sumaggaysa a kurway ti angin. Pati dagiti uni ti
kuriat iti nabaybay-an a kataltalonan iti laksid ti nagsukot a barbed wire nga alad ti kampo, pumigpigsan dagiti arianggada iti lapayag ti sarhento. Iti met bandana sadiay, iti akikid ngem aspaltado a kalsada a kumamang iti ili ti Ipil, Zamboanga del Sur, makitanan dagiti saggaysa a silaw ti lugan a nalabit agpa-Ipilda.

"Lukdit! Yalistoyo!" indil-ag manen ti sarhento idi mabaybayag la ti dadduma a kumalay-at iti lugan. Agkikinnatilda pay la ngamin. Adda nalasinna a dua a guardia: da PFC Dumalneg ken PFC Bucros.

Dati a kameng ti platoonna da PFC Winston Dumalneg ken PFC Dominador Bucros. Bigao ti birngas ni PFC Bucros idi ta kasla napasikig a bigao. Malagipna nga awan kaasping ti kinatangken ti ulo ni PFC Bucros: uray pakadadaelanna basta ammona a rasonna, uray killo, agsebba latta a kasla simotsimot! Nalagipna met ti kinatured ni pimmutek a PFC Dumalneg iti pagbabakalan. Taga-Bontoc daytoy. Naminsanen a nakaduana idi adda nasagangda nga apon dagiti rebelde maysa a rabii a panagpatruliada idiay Siraway. Inupalna dagiti nagatras a kabusor. Kasla manen sadiay Ipil, Zamboanga del Sur, idi nauram ti ili, no di koma iti kinatured ni Dumalneg, nalabit adu ti nairisang a biag iti platoonna. Ti PFC ti nangmantinir iti kalibre trenta a masingganda a kasla Rambo a nangyabaday.

Isu a mismo ti nangirekomenda a makaawat koma ti PFC iti kangatuan a medalia ti kinatured ngem nadis-aprob. Military Merit Medal la ti naaproban a naalana. Dagidi ketdi opisial a mangnginum iti tuba iti baraksda a tagaopisina ti naaproban iti medalia a gold cross!

Nasayaat a soldado ni Dumalneg. No adda man pagkapsutanna, ti laeng kinakiting ti pasensiana. Dumapig latta no makarit. Idi laeng sangakalman, damag ti sarhento a nagastayanna tinudok ti maysa a kaeskuadna. Dayta ngata ti rason no apay nga indetailda ita a guardia iti perimeter ti kampo. Dusana siguro.

Imbilinna iti dua nga agtugawda iti sango ti lugan, iti abayna nga agmaneho. Awan innunida a tallo bayat ti panagmaneho ti sarhento iti akikid a kabisilan a naipaigid iti pagattao a barbed wire nga alad a naipalawlaw iti kampo. Kada malabsanda a bunker, mangibati ti sarhento iti asmang a guardia. Imbunongna dagiti guardia iti sangapulo ket dua a bunker agingga a da laengen Dumalneg ken Bucros ti nabati iti lugan.

"'Nodtoy ti bunker a postmi, sargent?" inamad ni Dumalneg idi agangay.

Ngem sakbay a nakasungbat ni Mamaril, nagunian met ni Bucros ti sarhento: "Datika a technical, 'ya? 'Pay a tagamanehokan? Gagangaykan a sargen! He-he-he..."

Kinusilapan ni Mamaril ni Bucros a nakatugaw iti abayna. "Dinak pagpagunian, private, ta madamaak nga agmanmaneho!" Iti panangikambiona iti sumang-at a lugan, inrantana pay nga indupag ti ungkay ti kambio iti tumeng ti PFC.

"Saanakon a private!" Awan respeto iti tono ni Bucros a nangapros iti tumengna. "'Pay ngamin a nademoteka?" Naapgad ti katawana a kasla manutsutil.
Pimmudot ni Mamaril. "'Wan pagbiangam, private!" Napukawnan ti masnop nga ugali ti maysa nga NCO. Saan koma a kasta ti ugalienna iti nababbaba ti ranggona ngem isu ngem nalagipna manen ti kasasaadna.

Kinudkod ti PFC ti teltelna bayat panagkatawana. "Maysaakon a PFC, sargen... saanen a private! Ken damdamagek laeng ket no apay a nademoteka!"

"'Nia ti kayat a sawen ti Private First Class, Bucros? No ammom ti kayatna a sawen, maysaka pay laeng a private!" makapungtoten ni Mamaril.

"Kangatuan a private! He-he... sakbay ti kabo!" Naapgad ti katawa ni Bucros.

"'Talnaka, bigao!" insalpika ni PFC Dumalneg a dumna iti tawa idinto a pinetpetanna ti putan ti saksaklotenna a kris a napidutna naminsan iti panagpatruliada idiay Siocon, Zamboanga del Norte. "Kusto ti kuna ni sarhento. Do not talk to the driver while the bus is in motion!"

"Kinnam, 'Gorot! Maysaka met..." inyingar ni Bucros. "Do not talk kano... pwe! Sa'n a sika ti kasasaok... 'Pakitam la a managluganka iti Rabbit no agawidka idiay kabambantayan a lugaryo, kinnam manen!"

Inlayat ni Dumalneg ti putan ti krisna tapno dapigenna koman ni Bucros ngem indil-ag ti sarhento a sumardengda. Nagtungpalda met.

Naulimekda a simmina a nagpakanigid iti ruburob a kabisilan ken nakaak-akikid a sumang-at a dalan. Bayat ti yuulimekda, pinikar ti sarhento ti lugan iti agpangato a baetan. Umuli ti dalan a kumamang iti tapaw ti turod a yan ti torre ti communication antennae ti kampo. Uray la manakriit dagiti maibalandra a bisil iti sirok ti lugan.

"Sadiay ti puestomi?" inamad ni PFC Bucros idi malasinna ti turongenda. "Nakabutbuteng dita a bunker numero trese ta kanayon kano a dita ti serkan dagiti rumaraut a tulisan!"

"'Niat' kabutengmo, tarkok?" impaggaak ni Dumalneg. "No adda ukel dagiti kabusor a Muslim, dakdakkel pay kenka, di met? Maysa pay, agsikigka lang, didakan masiritan, hehehe..."

"Kinnam 'ti maminribu, 'Gorot!"

“’Talnakayo!” indil-ag manen ni Mamaril. “’Su ngarud a pinilikayo a dua ta ammok a matengngelyo dayta a puesto no kas pagarigan marauttayo. Narigaten no masal-ittayo amin!”
“Wen g-gayam….” kinuna ni Bucros sana impunas ti bukot ti dakulapna kadagiti matana.
“A-apayen, private?” inamad ti sarhento idinto a pinainayadna ti lugan. Addadan iti tapaw.
“Malagipko ‘diay balay,” kinunana.
“Apay?”
“’Da surat da ‘tang. Natay kanon ni lolak…”
“Makipagladingitkami…”
“Kayatko koma ti agawid! Tapno masaksiak met ti pannakaitabonna ngem…”
“Dim’ patpatien ‘suna, sargent!” insalpika ni Dumalneg sa pimgaak. “Malingerna lang deta… Suitik isuna!”
“’Payso, sargennn..” kinunana sana siniko ni Dumalneg. “Tangna mo, ‘Gorot!”
Indissaag ti sarhento ida iti mismo a tapaw ti turod, iti amiananen ti kampo a yan ti natayag a radio antennae, iti mismo nga abay ti bunker numero trese. Kabaelan ti antena nga ipalapal iti ania man a langa ti mensahe agingga iti uray idiay AFP Headquarters ti Fort Aguinaldo, Q.C. Nakaul-ulimek ditoy malaksid kadagiti uni ti kuriat kada ania ditan nga insekto ti rabii. Adda pay saggaysa a taguob ti warang nga aso. Agpayso ti kuna itay ni PFC Bucros: no rumaut dagiti rebelde, kaay-ayoda a ditoy a paset ti sungadanda ta kayatda ngata a parmeken ti natayag nga antenna sakbay a serkenda ti kampo tapno saan a makapagpaarayat dagiti soldado. No di mariro ni Bucros, bayat iti agduan a tawen a kaaddana ditoy a kampo, namin-adun a daras a rinibbuotda daytoy a bunker ngem dida naserrek. Nupay adun ti naagawda nga armalayt dagiti soldado a guardia dita, dida nakastrek a pulos… Ngem nakaddadanag!
Linuktan ni Sarhento Mamaril ti ruangan ti nasurok a pagattao a barbed wire nga alad a nanglakub iti puon ti antena. Iti uneg ti alad, iti abay ti konkreto a puon ti antena, adda dita ti bunker 13. Sakbay a simrekda iti alad, binilang ni PFC Dumalneg ti dadduma pay a balonda a bala iti tallo nga ammunition box idinto a napan tines-
ting ti sarhento ti field telephone iti bunker. Inawaganna ti guard house ken dadduma pay a bunker ket loud and clear ti sungbatda agraman ti major nga FOD nga agbuybuya iti black & white TV iti guard house.
“Dua ribu a sumurok ti balayo,” impalagip ni Mamaril sakbay a rimmuar daytoy iti las-ud ti alad. “Patademenyo ti imatangyo aglalo no umulimek ti aglawlaw. No diyon mangngeg ti uni dagiti insekto, delikadon, kunayo. ‘Lalo kenka, Bucros… dumngegka ken Dumalneg!”
Nagtungtung-ed ni Dumalneg kadagiti bilin ti sarhento idinto a nakanganga laeng ni Bucros a kasla sabali ti inokupar ti isipna sa idi kuan simreken a bimmaba iti bunker.
“Dagitay ngay bala ti masinggan, sarg?” impalagip ni Dumalneg idi rumuaren ni Mamaril iti inaladan.
“Awan ti .50 kaliber a masinggan dita ta pinatarimaanda kano iti armorer!”
Napasanaltek laengen ti PFC. Nagpakadan ni Mamaril kalpasan ti bilinna ken ni Dumalneg nga umawag nga umawag iti guard house no kas pagarigan adda pakarikutanda.
Imbaga met ni Dumalneg a ni la PFC Bucros ti parikutna ta makulit kano. “Amangan no madunorko isuna…” kinunana.
“Anusamon, total, outrankmo isuna, okey?”
Nagtung-ed ni Dumalneg sana innayon idi adda malagipna. “Ngem awan met sinnenioran ditoy Mindanao, Sargen…”
“Basta!” Limmikuden ni Mamaril.
Sakbay a simmagpat ni Mamaril iti lugan, tinaliawna ti bunker iti laksid ti barbed wire nga alad. Nakitana ni PFC Bucros a nakatamdag iti pannakatawa ti bunker. Di koma iti bangir a tawa ti tamdagan ti loko ta sumango iti ruar ti perimeter! naitanamitimna.
Kinalay-atna ti lugan. Iti apagdarikmat, immaweren ti lugan a bimmaba iti kabisilan. Kasla itudona. No di nanglangeb, nalawag koma pay bassit ti aglawlaw. Dinagasna a linabsan ti bunker numero dos iti asideg ti main gate. Inseniasna dagiti ramayna a nagsinan-V iti nakapasungad a guardia iti luganna. Inngato met ti guardia ti tanganna a kas sungbatna iti SOG.
Simrek a dagus iti guard house apaman a nakadanon dita. Iniddep met a daras ti major ti TV a buybuyaenna apaman a nakitana ti SOGna. Nakatugawen daytoy iti folding cot. Nakabitinen ti dua a ripas ti moskiterona iti tinidtid a diding. Nakasaganan a maturog? Pinidut met ti sarhento ti maysa pay a cot sana inukrad.
“Okay aminen, sarhento?” inamad ti major bayat ti panangiparabawna iti maysa a bootna iti cot nga inukrad ni Mamaril iti abay ti cotna.
Nagtung-ed ti sarhento. “Yes,
s-sir…”
“Good!” insungbat ti opisial idinto a nagkumeg. Inuyosna ti kurdon dagiti bootna. “Sikanto la bassiten ti makaammo a mangtsek kadagiti guards, ha, sergeant?” Nagilad. “Ken dinakon awagan pay iti sir, ta buddy kunam lattan! He-he…”
“W-Wen, s-si… wen.” Napangilangil ti sarhento ngem agpayso ti pattana itay a kasta manen ti kiddawen ti opisial. Imbes a gumura koma, naragsakan.
“Good! That’s my boy… Ngem riingennak latta no kasapulan. Madi ngamin ti bagbagik… He-he… ‘Da asawamon?”
“Maysan ti ubingko. ‘Da kano ‘diay Novaliches… iti lelangna.”
“Ni misismo?”
“Diak ammo ti yanna ita.”
“W-What? Oh, my God…”
Saanen a simmungbat ni Mamaril. Rimmuar iti guard house. Dina kayat a lagipen ti naudi a surat ni Corazon kenkuana. Dina ngamin napaw-itan iti kuarta nga abastoda nga agina iti tallo a nagsasaruno a bulan ket impakaammo ti asawana nga agbirok laengen iti pagbiagda nga agina iti uray ania a pamuspusan. Nga ikamangna ni Juniorda iti inana santo mapan kano agbirok iti trabahona idiay Pasay. Nanipud idin, dina idan pinawpaw-itan a nagmuliran metten ti isipna. Tallon a tawen a di nagaw-awid!
Nanindi iti sigarilio a pangpaksiatna kadagiti kasla alumpipinig a lamok a dimmuklos kenkuana. Nakasipsipnget ti naulep a tangatang. Nakadagdagaang pay ti panawen. Simmagpat a nagtugaw iti hood ti six by six. Impalawlawna ti panagkitana iti kasipngetan. Iti makanawanna, uray no immuring a sipnget dita a banda ta kakaykayuan, kasla mailadawanna iti panunotna ti naraniag nga ili ti Ipil. Nangruna iti kalye ti Rambuyong a nabistian kadagiti namaris a neon light ken puesto dagiti pasdek ti pagraragsakan.
Napaisem. Alas nuebe trentan iti relona. Di la mamin-ano ti oras. Trenta pay a minuto, bisitaennanton dagiti guardia. Masapul nga agridamda. No mabalin, dina koman inspeksionen ida ngem…
Dimteng ti alas dies, pinasiarna ti puesto dagiti guardiana. Uray ti bunker da Dumalneg, naridam ta adayo pay (nagnagna nga immuli iti turod) ket impukkaw a dagus ni Dumalneg ti Halt! Who’s there?
Inudina nga ininspeksion dagiti guardia ti main gate. Naduktalanna nga agsusugel dagiti guardia. Pinagungtanna ida. Idi saanen nga agrason dagiti namurmurayan a guardia, nagsubli iti kampo.
Matmaturog pay la ni Major Baltikaweng idi makasubli iti guard house. Kasla ubing ti opisial iti uneg ti moskiterona. Nakakukot daytoy a nangkawil kadagiti nagtinnaklub a dakulapna. Inyiladna iti cotna.
Nagalarma ti relona iti alas-tres iti parbangon ngem di pay nairidep. Gapu ta basol ti maturog a nakaduty? Ngem patpatienna dayta a regulasion! Bay-anna man dagita… A kas kadaytoy kaab-abayna ita. Opisial pay! Nakaduty a kas kenkuana ngem mayat ti urokna.
Pagam-ammuan, nagkiriring ti field telephone iti abayna. Ginammatanna a dagus ti telepono: “SOG here…”
“Sargen, kasapulanka ditoy trese!” Timek ni Dumalneg. “Darasem!” Imbagana a kasla kanon agballa ni Bucros. “Kayatna a paltogan ti bagina ket ipaturongna ti armalaytna kaniak no anawaek!” Innayon ni Dumalneg. “Darsem ti umay, sargen! Amangan no mapessatko pay ti tengngedna!”
“’Talnaka! Awan pessatem, Dumalneg! Maawatam? Adaywam laeng isuna. ‘Mayakon!” nayikkis ni Mamaril. Iti ruar, nagtupaken napigsa a tudo. Bumayakabak ti nabasa nga angin a nangparnuay iti napigsa nga apras a nangruros iti moskitero ti opisial.
Iti pigsa ti boses ni Mamaril ken iti kellaat ngata a pannakapuros ti moskitero a nangbungon kenkuana, bimmaringkuas ti opisial. Sinibbarutna ti moskitero a kasla nangtabukol iti ulona. Agar-aruyot ti katayna. “What the hell?” Tinangadna ti sarhento a bulon ti panangipigadna iti imana iti agaruyot a katay iti subsobna.
Impakaammo ti sarhento ti parikut ti bunker trese.
“Kabaelam a pagtalnaen de’ta a Bucros?” inamadna idinto a minulenglenganna ti napigsa nga aruyot ti tudo iti saluyabyab ti pan-aw nga atep ti guard house a maaranaaran ti napusasaw a bombilia ti kisame.
“W-Wen, kabaelak. Dikan umay pay…” insungbat ti sarhento ngem nalagipna a maymayat sa no umay met la ti opisial ta no adda dakes a mapasamak, ti opisial ti mataltal. Ta no di umay sa adda naalas a mapasamak, amangan no agpabrika met daytoy a bigao ket maidemote manen. Numona ta mangrugin nga agar-ari iti isipna ti aginana idiay Luzon.
“Kabaelam a tal’ga?” inulit manen ti maisugsugel pay la nga opisial.
Nakarit ti kinataona. Nagari ti kinatirongna a soldado. “Wen! Kabaelak no dayta laeng…Dika kasapulan idiay, s-sir.”
“That’s my boy! Ken buddy kunam lattan….” Inyiladna manen.
“Sargent, ‘maykannn!” immaweng manen ti boses ni PFC Dumalneg iti telepono. Ngem saanen a sinungbatan ti sarhento. Daras daytoy a rimmuar. Uray la nadingkalna ti bisikleta ti major a nakapasanggir iti pideg ti ridaw.
Napegges ti 6 x 6 a kimmamang iti turod a yan ti bunker numero trese.
Imparkingna ti lugan iti puon ti turod. Magmagna laengen nga umuli ta amangan no pasabtan ni PFC Bucros ti lugan no sumungad. Nain-nayad nga immuli.
Ngem napasungadan ni PFC Dumalneg. Nakapakleb daytoy iti ruangan ti alad. Nakasagana ti armalaytna. Aganges-anges iti dadakkel. Nupay nakadalungdong iti ponchona, kasla makitkita ti sarhento dagiti immagila a mata ti PFC.
“Nagbayagkan?” impasungad ni Dumalneg idinto a timmakder.
“’Yan ni Bucros?” inamadna ketdi a dagus a bulon ti iseserrekna iti ruangan.
“’Da ‘diay ruar ti bunker. Idiay bangir. Alaem ti riplek, sargen, amangan no…”
Inwadag ti sarhento ti armalayt. “Diak kasapulan dayta! ‘Ka ketdi ‘ta ruar. ‘Rayennakami dita!”
“Saan! Surotenka ta koberanka…”
“Inkan. Kabaelak!”
Pimmigsa ti bayakabak. Nagalisen ti daga. Pumitaken. Nababasan ti unipormena. Malammin payen. Ngem dina ikaskason dagita. Ti tadem ti obligasionna ti agar-arin kenkuana.
Iti bandana idiay, iti batog ti ili ti Ipil, agkaragilap dagiti kimat a sarunuen dagiti gurruod a kasla manggusgusod iti ili.
Babaen ti gilap ti kimat, nasirayanna ni PFC Bucros a nakalubsak iti sakaanan ti dua-puted a puon ti niog a pannakasarikedked ti foxhole. Kas kenkuana, awanan daytoy iti poncho. Nababasa metten. Ub-ubbaenna ti armalaytna.
“PFC Bucros?” pinagunian ni Mamaril. Nupay agpupungtot, pinalamiisna ti timekna. Nagmattider dita. Nasaysayaat no dina pay la as-asitgan.
Saan a simmungbat ni Bucros. Nagpusipos laeng sa timmakder. Sinangona ni Sarhento Mamaril. Immirut ti iggemna iti riplena. Ngem di nagsao.
“Sumungbatka, PFC Bucros,” kinuna manen ni Sarhento Mamaril.
Saan latta a naguni ti PFC. Gimmilap manen ti kimat. Nakita ni Mamaril ti pungtot kadagiti mata ni Bucros. Nakamurareg daytoy. Nakasagana ti tammudona iti gatilio ti armalaytna.
“Sisiak, Bucros, a kas makitam… Intad’ta uneg ti bunker ket nabasakan. Agpadatan a nababasa, he-he-he,” inyay-ayona. “’Tan. ’Mudtoy ’ta armalaytmo ta...”
Ngem di agkutkuti ti PFC. Nagtalinaed a naulimek. Natadem laeng dagiti matana a mangsipsiput iti amin a tignay ni Sarhento Mamaril.
Idi saan latta a sumungbat ni PFC Bucros, agpungtot metten ni Mamaril. Maatiananen ti pasensiana. Daytoy ketdin a private ti mangmangted iti pagsakitan ti ulo?
Immaddang nga umasideg ken ni Bucros. Saan a mangay-ayo ti liniana.
“Dika umasideg. Ballaaganka!” inyikkis ni Bucros. Impaturongna ti riplena iti sarhento. Nakasaganan ti tammudona a mangkalbit iti igam. Ngumarngariet daytoy.
Immaddang manen nga umasideg.
“Ulitek, dinak asitgan!” imballaag manen ni Bucros.
Nupay kasla mauramen ti sarhento gapu iti kinaawan-respeto a tono ti private a guardiana, napasardeng daytoy. Ngem agburburek latta ti darana. “Okay, Bucros, ‘nia kadi ti pakarikutam? ‘Pay a kastaka, ha? Sinal-itka!” Dina magawidanen a talaga ti pungtotna. Napangariet.
“Didak ngamin pagawiden!”
“Ta apay koma nga agawidka? Panay red alerttayo ditoy. ‘Mom nga awan ti palubosanda nga agbakbakasion no kastoy ti situasion. Uray no emerhensia!” impalawag ti sarhento.
“Kastay nakunak itay a natay ti lolak idiay Puzorrubio, Pangasinan! Ngem didak palubosan… Ngem apay ngarud a palubosanda met ti dadduma a makaawid? Awan pay minatayda ngem makaawidda met daras? A kas ken ni Kabo Gutierrez? Kasta unay lastogna ‘tay bigat a nagrubuat. Apay a kasta ti paglinteganda? Diak maawatan!”
Napasanaltek ni Sarhento Mamaril ta pudno ti atap ti PFC. Dagiti la naasideg kadagiti opisial ti makabakasion.
Napaanges iti nauneg ti sarhento. Ay-ayuenna laengen daytoy a guardiana: “Ba’am ta kasaokto ti FOD ta ipalawagnanto iti k-komander ti pakarikutam ta bareng no mapalubo…”
Ngem dina pay nalpas ti sawenna idi nakangngegda iti napigsa a pulikkaaw iti bangir ti bunker, iti ruangan ti alad. Ni Major Baltikaweng!
Madamdama pay, sumungaden ti nakapayong nga FOD iti yanda ken ni Bucros. Adda iti likudan ti maar-arakattot nga opisial ni PFC Dumalneg. Nasaripatpatan pay ti sarhento ti bisikleta a nakapasanggir iti ruangan ti alad. Nagbisikleta ti major a nagpabunker 13?
Apaman a nakadanon ni Baltikaweng iti abay ti sarhento, pinagsala a dagus ti opisial ti silaw ti flashlightna iti rupa ni PFC Bucros a kasla aginspeksion no nagshaved met la ti guardia.
“Ania ti problemam a kabullshitan ditoy, ha, guardia?” Napnuan autoridad ti bosesna. Inyawatna ti payongna ken ni PFC Dumalneg. Pinayongan ni Dumalneg ti FOD. Nagbannikes daytoy sana minatmatan ni PFC Bucros a kasna la inspeksionen sakbay a mapan agguardia.
“Ha?” inngarietna manen idi saan a sumungbat ni Bucros. Impigadpigadna dagiti napitakan a nasilap a combat bootna iti ruot iti sango idinto a kimpet ti abaga ni Mamaril. Nagsalasala ti lentena iti pakabuklan ni Bucros bayat ti panangipigadpigadna kadagiti bootna.
Panggep ti opisial nga asitgan ti PFC. Tapno agawennan ti paltogna!
Ngem nadlaw ni Bucros ti tignay ti opisial. Imbes a sumungbat, impaturongna ketdi ti igamna iti barukong ti opisial.
Nagsarimadeng ti FOD. Sa nagkatawa iti nalag-an ken manen, nagbannikes. Iti panunot ti opisial, Daytoy ketdin a private ti mangimameg a mangrakrak iti careerko? Sa adda manen naggilap: Amangan ta daytoyen ti tiansa a maital-o pay ti ranggok no mapasipikarko daytoy a karaho?
Tinaliawna ni Sarhento Mamaril iti abayna a malikudan. “Sumublikan ‘diay guard house ta siakon ti mak’ammo ditoy, buddy…” kasla paarasaas ti timekna a nangbilin iti sarhento.
Sakbay a nakasungbat ti sarhento, immaddang manen ti opisial nga umasideg ken ni PFC Bucros. Tallo nga automatik a kanalbaang ti impugso ti armalayt ni Bucros. Nadaleb a dagus ti opisial iti kapitakan!
Apagapaman a naikuleng ni Sarhento Mamaril. Iti apagdarikmat, linagtona ni Bucros idinto nga inarayat ni Dumalneg ti di agkutkutin nga FOD.
Nakiinnagaw ni Mamaril iti igam ni Bucros. Nagtultulatidda iti kapitakan. Ngem uray narapis ni Bucros, nadlaw ni Mamaril a napigsa daytoy. Nagsinnanggolda agingga iti ngarab ti foxhole. Pagam-ammuan, adda manen nanalbaang manipud iti igam a pagin-innagawan da Mamaril ken Bucros.
Madamdama pay, kasla awan aniamanna a timmakder ni Sarhento Mamaril. Agwingwingiwing daytoy. Ti la bukel dagiti matanan ti awanan iti pitak. Apagapaman a nagpanunot kalpasan a kinitana dagiti bangkay a naudatal iti kapitakan.
“Ginudas ni Bucros ti bukodna a biag!” kinunana ken ni Dumalneg.
Madamdama pay, immaweng ti sirena iti puseg ti kampo. Tanda dayta a maraut manen ti kampo ket nasken nga umarayatda iti paggapuan dagiti putok.
Nagpanunot a dagus ni Sarhento Mamaril. Idi kuan, pinidutna ti armalayt ni Bucros a naipilkat iti pitak sana binilin ni Dumalneg: “Kumlebka a nasayaat dita abut!” Inurayna a timpuak iti pagatsiket nga abut ni Dumalneg sa timmaray daytoy a nagturong iti alad iti batog ti communication antenna. Pinisangpisangna ti alad a tinatek iti bala agraman dagiti pagattao a karuotan iti ruar ti alad a batog ti antenna: iti barbed wire nga alad a paborito a sungadan dagiti kabusor no makalagipda a rumaut!
Rimmuar manipud iti napisangpisang a barbed wire sana tinatek manen ti puon ti konkreto nga antenna. Sana insaruno a pinaratupot ti bunker trese ket uray la natikaptikapan dagiti nagupedguped a puon ti niog a pannakadiding ti bunker. Kalpasanna, nagsubli a dagus iti likudan ti bunker, iti abut a nagrukoban ni Dumalneg. Sineniasanna a dagus ni Dumalneg a rumuaren daytoy iti abut sada simrek iti bunker ta napigsa pay laeng ti bayakabak.
Ngem adda nalagip ti sarhento. Binilinna ni Dumalneg sakbay a simmirokda iti bunker: “Inka uloden ti bangkay ni Bucros. Ipanmo dita abut a nagrukobam. Pagpaklebem iti rabaw ti sand bag. Pasanguem ‘idta ‘mianan a kasla nakiranget… Ulodemto met ti bangkay ni major ta ipanmo ditoy…” Intudona ti bassit a ridaw ti inasitganna a bunker. “Ipasangomto iti ruar ken asutemto ti .45na samonto punasan ti putanna. Ipaiggemmonto ti paltogna. Dimon damagen no apay ta maammuamto ‘ton agtulagta no madamdama…”
Iti ruar ti bunker, agsardengen ti bayakabak. Arimukamok laengen. Makadanag manen dagiti insekto agraman dagiti battog. Ngem napigsa pay laeng ti saggaysa a kurway ti lumamiisen nga angin. Dumarup manen dagiti lamok no kasta nga aginana a kumarayam ti pul-oy. Nupay naarusep ti uniporme ni Sarhento Mamaril, di pulos makarikna iti lammin wenno iti kagat ti ginasut ngata a lamok. Tumtumrem ketdi ti ling-etna a nailimog iti pitakpitak a rupana. Nanindi iti nakusep a sigarilio a pangbugawna kadagiti insekto a mangsusop iti darana.
Manipud iti puseg ti kampo, mangngegda dagiti kasla mairubruburob nga ikkis dagiti makina dagiti agsasaruno a head light ti lugan nga agturongen iti yanda. Ammo lattan ni Sarhento Mamaril a dagiti MP dagidiay ken dadduma pay a soldado nga umarayat ken agimbestiga kadagiti nangngegda a kanalbuong manipud iti bunker numero trese.
Sinaggaysa ti sarhento a tinaliaw dagiti nagsina ti lokasionna a bangkay. Sa nagtil-ay a nangwanawan iti abagatan a tawa ti foxhole. Kalpasanna, tinaliawna ni PFC Dumalneg a nakadumog iti suli: “Asidegen dagiti umarayat ken agimbestiga ditoy ‘yanta… PF-… K-Kabo Winston Dumalneg!” Inasitganna sana pinisel ti abaga daytoy. “Agtulagta a nas’yaat, barok, tapno agtunosto ti panagestoriata!”

Premiado a mannurat, tubo ti Dingras, Ilocos Norte ngem agnaeden iti Estados Unidos ni ART TOLENTINO IGNACIO. Kameng ti US Army a naidestino iti kontinente ti North America, Europa, Asia, South America ken Africa. Iti 18 a tawennan iti serbisio-militar, inyalatna ti adu a pammadayaw manipud iti militar ken iti nadumaduma a gunglo sibiko iti Hawaii, Oklahoma,
Colorado, Louisiana ken Germany.

haiku

2003-07-03T10:40:00.000+08:00

maysa a bin-i
darikmat nagsuyaab
daga nagbellad

nagrangpayada
billit nagumokanda
dagiti sanga

ay, nasalemsem
apros angin inaldaw
ubbog nalitnaw

taraok manok
napuskol kabikalan
ugsa nagsisim

baboy saongan
burias kimmamakam
igid karayan

sunggo nagkurab
pinungtilna a mais
bangkag ni inis

inassiwan ni
anton napana dalag
igat timmakiag

ay, naparagsit
adding ni ben bitbitna
ti tapingaran

nagsilo ni bong
ngem pugo imbulosna
adda piekna

nagsasaruno
tuktok nagango kayo
billit agumok

diro uyokan
masuoban pumanaw
piesta aglawlaw

ugsa alingo
bannatiran abuyo
awandan sunggo

kalbon dagiti
bantay di bimlad bin-i
suyaab kari

BAGNOS G. CUDIAMAT
6 Middle Quirino Hill
2600 Baguio City

dangadang

2003-07-02T10:43:00.000+08:00

karadapek ti labus a turod
ikuy-adko dagiti kawweng a saka
karab-asek ti rangkis, idapadapko
'toy dakulap iti barukong
kumkumriiten a daga.
naibiat ti pika, naiturong
baetan nagtunged iti salogan
sinalputna ti dalan
naray-ab ti teppang.
naglinnudon ti riaw
nagtupa dagiti mata
nagpingki ti tured ken pigsa
(saka kontra saka
ima kontra ima
asug kontra asug)
naglantip ti ngirsi dagiti perreng
ket rimsua lutay ti panagkurno.
wen, aglusdoy ti al-al no agtikagen
ti ling-et a nayatang iti rengngat
a pagrusinganto ti di mapugtuan
bukel a babantot ti lubong!

ORLANDO D. PAGDILAO
25th March str.
#10 Filothei, Athens
Greece

biahe

2003-07-01T10:44:00.000+08:00

imarok ti kasual a sensilio iti ordinario a tiket:
birokenka iti panagallaalla dagiti dapan ken mata.

sawarenka iti angseg ti estero ken eskinita amangan
no kinarut-omnaka ti sanger a nangidadanesan kenka
ti ginebra wenno naikayabka iti "the old hometown"
a nakaibasingan ti butuan a dakulap ken limmandok
a gurong a no kua bibinegen ti agkiraos a boksit.

sapulenka iti tikkab ken buteg ti nalidem nga underpass:
awanka iti ayamuom ti sampagita ngem amangan
no kinilabbannaka ti kuto a naampiangen iti birtud
ti rugby wenno naibatekka iti rigis a nangilillili
iti kuttongi a bagi a nayindayon iti "tanginamo!"

amadenka met iti tig-ab ti padaya ti malakaniang
ken kongreso ken senado nupay inlemmengnaka
dagiti dusngiit ken dinnakulap ta diak met madawat
uray ti murkat wenno ti taba koma a naimilkat iti puraw
a mantel: ania ngata ti maris ti tagainep iti rennek?

damagek, wen, iti orasion ti baptistria no mano a krus
ti ibaklayko tapno umulog ket agpudno man
ti dios. mano nga ostia ti mangep-ep iti panagila
ken mano nga arak ti mangrennek iti ngatangata
ken mano a kandela ti mangibagnos iti panagkallautang?

adayoakon ngem awanka latta uray iti rengngat
ti kinelleng a mangur-uray iti ipupusay ti agnguynguy-a
a dawa: maipariten ti agdaliasat iti tambak ken bangkag
nga agtunged iti bun-as ti langgosti ken pasagad.
ay, kilgaenda uray ti ugaw nga agkamang met iti kalapaw!

agturongakon iti ragutok dagiti isla ken kabambantayan
amangan no sika ti dalipato ti buli wenno langsi
ti kayumanggi a dara a naisibog iti kayumanggi a daga
wenno sika ti tadem a nangusat iti ubing nga urat
wenno sika ti dung-aw dagiti ubbing met laeng a lua.

awanka iti saguday ti iket. awanka iti ayamuom
ti abril wenno mayo koma. awanka kadagiti sardam
a nagdayyeng dagiti bituen iti naslag a bulan. awanka
iti anek-ek ti parbangon wenno iti nagpasikal a bannawag
a nangipasngay iti sinamar. sadin' ti yanmo, imnas?

leppay ti abagak. aggarikgik ti bao ken sipet. agsanamtek
ti saltek: yur-uraynaka ti makatawen nga angpet ti mureng!

ARIEL S. TABAG
Villa, Sta. Teresita
3512 Cagayan

Gilingan

2003-06-20T08:09:00.000+08:00

Sarita ni JUAN B. QUIMBA

NUPAY adu a sicor ken tuoc ti sinagabac cabayatan ti panagturay dagiti Japones, ibilangco a nagasatac ta nagballigiac met la a nagbiroc iti linglingayco iti dadduma a canito.
Nagasatac pay ta nasapaac a nagawid idiay ilimi idi maiwaragawag ti panagbettac ti gubat iti Dumaya. Nacaal-alingget ti dalan nga agturong idiay ilimi ngem naispalac met la iti rigat. Narigatanac a nangipamuspusan iti panagsimpac idiay ilimi ta kellaat ngamin a pinanawac dagiti pagbasaac ket sinangoc ti biag ti maysa a mannalon. Ad-adda a simken caniac ti pannacasicor idi nagcamangcam cadagiti bambantay. Napadpadaanan pay la idi ti isusungad dagiti singkit. Ngem idi nacapagsimpa dagiti Japones iti ilimi, naguyugoycam met la a simmalog iti pagtaenganmi idiay away.
Daydi a napasamac ti nangted caniac iti gundaway a nanglang-ab met iti macaay-ayo a pul-oy ti biag. No maminsan, patiec pay a masapul nga ipecsac ti naimpusuan a panagyamanco ken ni lacay Istong gapu iti impaayna a tulong caniac iti panangtuntonco iti ania man a liwliwa cabayatan ti nalidem a panawen.
Caarrubami da lacay Istong. Nagdenna ti bangcagmi iti laud ti away. Ngem nagyamancam ketdi ta inkeddeng ti lacay ti panangbangonna iti balayda iti solarmi a yan met ti balaymi. Iti casta, adda met la asideg unay a caarrubami. Addayo ngamin ti balbalay idiay Maraparia nga awaymi ta caycayat metten dagiti tattao ti mangipatacder iti balayda iti yan ti bangcagda.
Cas malagipco, naragsac idi ti panagdedennami cada lacay Istong. Masansan nga umallatiw ti lacay iti balaymi nangnangruna iti sardam ket napaut ti panagsasaritada cadagiti dadackelco maipapan cadagiti adu a bambanag ngem nangnangruna met la iti panagtalon ken panagbangcag.
Awan met ti pamilawan ken ni baket Justa, ti asawa ni lacay Istong. Saan a nalaad ti buya ti baket ket casta met nga ad-adda a bigbigen ti nasayaat a cababalinna. Masansan idi nga umallatiwac idiay balayda no mairana nga adda naimas a sidaenda. Iti kinapudnona, caay-ayoc idi ti umallatiw idiay balayda gapu iti reggetco a makidendenna ken ni Caring, ti balasang nga anacda. Nadecket met caniac ni Caring.
Ngem nangin-inut a napaliiwmi ti dakes a cababalin ni lacay Istong. Naimut. Saanna a cayat ti agipabulod iti ania man a ramit a mabalin a sublaten dagiti caarrubana. Narigat a maaprosan ti sabali ti putan ti buneng, pasagad ken palana. Ad-adda pay a narigat a buloden ti nuang, pasagad ken caretonna. Casta met a saanna a cayat ti agpautang iti ania man nga adda cadacuada: bagas, nateng ken cuarta.
Iti sabali a bangir, nagaget nga agbulod iti aramatenna iti cadawyan a tamingen iti away. Iti kinapudnona, adun a rakemmi ti saanmi nga inar-aramat iti namin-adun a panagani ta binulod ida ni lacay Istong. Iti yanna a pagdacsan, malipatanna wenno saanna metten a cayat nga ipulang dagiti rakemmi. Rumsua ti dackel a paricutmi iti balay no mairana nga aggigiddan dagiti pagicaruanmi a mapan mangdutdot iti dua a rakem iti asideg ti sagumaymay ti cocina ngem gapu ta uppatcami a macabael nga agani, capilitan nga agbirok ti dua iti aramatenda a rakem cadagiti dadduma a caarrubami.
Adu ti masansan a buloden ni lacay Istong cadacami; paet, ragadi, paco, catam ken uray pay iti tali a masapulna no iwaywayna ti nuangna.
Iti naminsan nga aldaw, macapangpanganac manen iti cancanen. Ngem nairana nga awan ti nabayo a diketmi. Nagturongac iti balay da Caring ngem ni laeng lacay Istong ti nadanonco. Idi nangngegna ti gagarac, nagmuregreg ti lacay ket insungbatna nga awan met ti diketda. Ngem idi simmangpet ti asawana, adda met tinapongna nga inaramidda a cancanen.
Nanipud idin, laglagipec a kitaen ti uneg ti lata a pacaidulinan ti bagasmi. No bassiten ti diket iti lata, dardarasek ti mangiruar iti pagay a bayuec. Iti casta, saancam a maaw-awanan iti diket nga aramidenmi a cancanen.
Ngem naikeddeng la ngata a masapul a makilangenlangenak ken ni lacay Istong ken casta met iti caamaanna. Gapu ta siac met la ti naregget unay iti panagaramid ni Nanang iti cancanen, siac met la ti mapatudonan a mapan bumulod iti gilingan ta awan met ti gilinganmi. Cadagiti caarrubami, da lacay Istong ti addaan iti gilingan.
Nabannogac a nagarado iti bangcagmi iti naminsan nga agsapa. Idi nagawidac a napan naginana, nalagipco a nasayaat unay no agaramid ni Nanang iti cancanen tapno nalaclaca a maiwacsi ti bannogco. Dinardarasco ti nagturong iti balay da lacay Istong. Intudo ni Caring ti suli a nacaisimpaan ti bato a gilingan.
Ngem apagleppasco la a nagiling ti tallo a supa a diket nga inupran ni Nanang idi mangngegcon ti timec ni lacay Istong a naggapu met iti pagaraduan.
“Apay, sadino ti yan ‘tay gilingan nga incabilco dita suli? Nabannogac unay ket agaramidca coma iti cancanen, anacco,” kinuna ti lacay ken ni Caring.
“Immay binulod ni Periong ti gilingan, Tatang,” ti nangngegco met a sungbat ni Caring. “Ngem nabiit pay la ti immayna panangala ket saanna pay la ngata a nagiling ti aramidenda met a cancanen.”
“Ket datayo ketdin ti maawanan iti gilingan? Umallatiwca dita balay da Periong ket ibagam kencuana nga umayna ipulang ti gilingan ita met la a canito.”
Saancon nga inuray ti panagparang ni Caring iti balaymi. Saanco metten a pinumpunasan ti gilingan. Binaclayco ti bato ket dinardarasco ti napan nangipulang iti nagbulodac.
Nanipud idin, saancon a naitured a napan binulod ti gilingan da lacay Istong. Nasayaat pay ketdi daydi nga inaramid ti lacay ta naipapilit a gimmatangcami met iti bucbucodmi a gilingan apaman la nga adda nadamagmi nga aglaco idiay ili.
Ngem idi madamag ti cabsatco a nakiasawa idiay daya ti pananggatangmi iti gilingan, saan met a nagtactac a simmarungcar kadacami.
“Ne, nacagatangcay gayam iti gilingan, Periong,” inyangaw ti manangco. “Bulodec man iti sumagmamano la nga aldaw ta yaramidac met dagiti
caduac idiay balaymi iti ipaunegda a cancanen.”
Nupay saanco coma idi a cayat nga alaen ti cabsatco ti ipatpategco unay a gilingan, saanco met la a naitured a sinupiat ti dawatna. Ket caipapanan met ti panangbulod ni Manang ti panangtagicuanan iti bulodenna cadacami. Binulodna pay ti cabarbaro a callugongco idi impasiarna ti inaudi nga anacda. Ngem napalabasen ti uppat a bulan ket saanna pay la nga insubli ti binulodna. Ken uray pay ipulangna, mabalin a mapirpirsayen ti dacsanggasat a callugongco.
Nupay mabaincam coma unay a mapan bumulod iti ania man a ramit cada lacay Istong, napilitcam met laeng a mapan bumulod iti gilinganda iti sagpaminsan. Ngem saandacon a naibaon a mapan mangbaclay iti nasao a gilingan. Napatudonan lattan ti adic a lalaki a mapan bumulod iti gilingan idiay balay da lacay Istong. Ket iranana met ti umallatiw no mapanecnecanna nga awan ti lacay. Calpasan-na, dardarasenna met laeng a mapan isubli dagiti bato.
Ti cababalin ni lacay Istong ti nagbalin a nangnangruna nga ut-utobec no awan ti nasken a tamingec. Diac maiwacsi iti panunotco ti panangpabainna caniac iti naminsan idi binulodco ti gilinganda. Rimmusing ti napasnec a tarigagayco a bumales met iti lacay.
“Gapu ta napanecnecantay metten ti cababalin ti caarrubatay a lacay, nasaysayaat sa no saantay met a pabulodan iti ania man nga umayna kiddawen cadatayo,” inyarasaasco cada-
giti dadackelko cabayatan ti panagsasaritami iti naminsan a sardam.
Nakigtotac iti panagpaggaak ni Tatang.
“Nabayagen a dayta ti cayatko nga aramidentay coma,” inyabuloyna. “Masapul a malac-am met ti caarruba ti ipalpalac-amna cadatayo.”
Nagwingiwing ni Nanang. “Saan a casta ti rumbeng nga aramiden ti pudno a Cristiano,” imbalacadna. “Ipabulod met la dagiti umayna sublaten. Ngem laglagipem coma a mapan met la alaen ti binulodna apaman a malpasna nga aramaten.”
Nupay tinubngar ni Nanang ti wayatco iti panagibalesco coma ken ni lacay Istong, saanco a pinucaw ti namnamac. Ad-adda manen ti gurac iti lacay idi natingitingco a naliwayac pay ketdin ti umallatiw iti balayda gapu iti aramidna. Il-iliwek ti kanayon a kaad-dak iti sibay ni Caring. Nanipud iti daydi aldaw a panaggapuc idiay ciudad, napanecnecac a limmasbang ti caarrubami a balasang. Patiec pay ketdi idin nga ipatpategco ni Caring. Ngem ammoc met a nupay agballigiac a manggun-od iti ayat ti balasang, sisasagananto met la dagiti nagannac caniac a sumupiat iti panagcallaysami gapu iti saanda a cayat a cababalin ti catugangac a lalaki. Ken patiec pay a narigatminto met la a tuntonen ti ragsac. Cabayatan ti panangpampanunotco, ad-adda ketdi a naricnac ti gurac iti lacay.
Casla dimteng ti gundawayco a mangbales ken ni lacay Istong calpasan ti panagani. Nacagarut ngamin ti nuangna ket iti las-ud ti dua a lawas, nagistayan inaldaw a mapanna birbiroken cadagiti aw-away iti asideg ti pagnaedanmi. Dumayamudom idi ni Intong, anacna a baro, ta piliten met ti amana a mapan agbiroc iti napucaw nga ayup. Pinabasol ngamin ni Intong ti amana iti pannakagarut ti nuangda. Inlaco ngamin ti lacay ti nalagda a tali nga inaramid ti baro ket nagbanag a dagiti la narucop a tali ti inaramatda a pangiparnged iti nuangda.
Mangrugin a tactacawen laengen dagiti tattao ti nabati a pagay da lacay Istong iti taltalon. Saanda met a masango a mapan paguyoden nga idulin iti camaligda. Ken no masa-ngoda coma, awan met ti nuang a pagpaguyodda. Awan ti caarrubami a mayat nga agpabulod iti nuangna ken ni lacay Istong. Nasaysayaat no maiccan iti leccionna dayta a lacay, kinunada.
Simken met la ti asic iti lacay ket cabayatan iti panagpasiarna nga agbiroc iti nuangda, inawisco ni Caring a caduac a mapan iti taltalon. Impacoc ti nuangco iti pasagad ket inan-anusanmi a binunag dagiti nabati pay a pagayda.
Umis-isem ni lacay Istong idi simmarungcar iti balaymi iti daydi a rabii.
“Diac maiyebcas ti naimpusuan a panagyamanco cadacayo, pari, nangnangruna ken ni Periong,” kinuna ti lacay.
“Nalabit nga awan ti mabati iti pagaymi no saanda coma a naibunag iti camalig.”
“Saanmo a laglagipen dayta, pari,” insungbat met ni Tatang. “Casta la ti agbiag. Pagbibinnulodan ti adda a pagimbagan. Masapul nga agtitinnulong ti agcacaarruba.”
Nupay casta, nagalicacaac amangan no tubngaren ti lacay ti kinapasigco cadacuada. Saan a maicanada ti mangnamnama iti nasayaat a cababalin ti tao a cas ken ni lacay Istong. Ket casla pimmudno ti atapco idi masabatnac a mangbacbaclay iti gilinganda iti naminsan a malem.
Ngem napalag-anan ti ricnac idi mangngegco ti lacay.
"Ah, nasayaat met ta innalamon dayta gilingan," inrugina. "Nasarita caniac itay ni inam a cayatna ti agaramid iti cancanen. Indiayac met ti panangibaonna coma kenca nga umay mangala iti gilinganmi. Casta, baroc, saanca coma nga agalicaca nga umay mangala iti ania man a masapulyo nga adda cadacami. Nacagatangac pay iti landoc nga arado ket umaymo latta buloden no gay-atem a trabahuen ti inumam idiay abagatan. Ngem laglagipem, umaynacto met coma paranudan iti cancanen nga aramiden ni inam."
"Ne, Mang Periong, nalipatam ti putan ti gilingan," impacaammo ni Caring idi kinamacamnac, ket inyawatna ti ababa a cayo caniac. "Ken imbaga pay ni nanangmo caniac nga umayco cano tulongan nga agaramid iti cancanen. Casangaymo gayam ita nga aldaw ngem dimo man la impalagip caniac."
Calpasanna, immasideg ni Caring iti sikigac ket duacami a nagturong iti balaymi.

Immuna a naipablaak iti Bannawag idi Marso 27, 1950.

JUAN BEN QUIMBA, Pebrero 28, 1922 - Mayo 14, 2003. Agkidem no umisem nangruna no agkatawa. Numona ta narabaw ti iisemanna. Nalaing pay nga agpakatawa nupay kasla awan met ti panggepna nga agpakatawa. Awan ti di makalagip kenkuana no maipalagip ti Para Kiangan, sarita maipanggep iti nuang nga idi lumakayen ken awanen ti pigsana nga agtalon, maisagsaganan a mailako tapno maparti a para sida idiay Kiangan. Kas "higante iti Literatura Ilokana," impaay kenkuana ti GUMIL Filipinas (Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas ken iti ballasiw-taaw) ti Pedro Bukaneg Award, ti kangatuan a pammadayaw a maited ti gunglo kadagiti mannurat nga Ilokano ken ti Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas para iti Iluko fiction manipud iti Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). "Maragsakan dagiti annakko," kunana laeng no masaludsod no ania ti riknana maipanggep kadagitoy a pammadayaw kenkuana. Idi kainnuman ti RIMAT iti pagtaengan ti maysa kadagiti annakna, ni Dr. Pia Malanyaon iti Kamuning, Quezon City, napigsa pay laeng a kas nuang, a kas kunada. Ngem idi Mayo 14 itoy a tawen, bayat ti kaaddana idiay America, napanen idiay "Kiangan." Nasdaawkami no apay a nagsubli idiay idinto a sangkakunana a "mabuteng nga aglugan iti eroplano" ta dina matukod ti laing ti tao a mangpatayab iti landok. Gayam, ur-urayenna sadiay ti dadduma nga annakna tapno makipagindegdan iti America—a nabayag met a nagin-indeganna. Nagsubli iti Filipinas sumagmamano nga aldaw kalpasanna tapno maitabon met laeng iti patpatgenna a dagiti kabukbukodanna a Kiangan. (Pakauna ti Interbio ti RIMAT, Hunio 2003, panid 47)

Natukkol ti Aklo, Abalayan!

2003-06-19T07:26:00.000+08:00

Sarita ni BENJAMIN L. VIERNES

NASIPUTANNA ti iruruar dagiti kapurokanna iti panganan a nabalawbawan iti palapala. Saandan a nagsubli iti pagsasalaan. Siinayadda a nagturong iti linong ti kawayan iti laud ti balay a yan dagiti dadduma a kapurokanda a di pay nangan.
Kinagat ni Tata Diciong ti akimbaba a bibigna. Nagturong iti yan dagiti atitiddog a napagsisilpo a lamisaan a panganan. Awan man ngata ti lugardan, naisipna. Uray dua laeng, a, ti maisango no kas pangarigan adda. Timmannawag. Aglilinnipiten dagiti sisasango. Nadlawna ti ginaramugam a panagkammet dagiti mangmangan. Awan pay ti pinggan dagiti dadduma. Nagwingiwing ni Tata Diciong. Nagalas met ti ugali dagiti tagaditoyen, nakunana.
Timmangad. Agtindeken. Nagsakuntip, sinurotna dagiti kapurokanna. Immisem idi dumteng iti yanda. Namaga ti isem nga insubad dagiti kapurokanna. Ta kasano koma a makaisemda iti naragsak no mabisindan?
Piniselna ti takiag ti maysa kadagiti nadanonna. “Aganustay la bassit, pari… tata… ama… manong…” sinaggaysana a kinita ida. “Maawatanyo met ngata… nakababain met no sumrekak ditoy tapno tenglek ti isasango dagiti mangan. Nakababain kadagiti nababayan, amangan no sabali ti pagawatanda…”
“Ania ketdin ni Diciong,” insungbat a dagus ti maysa a kalakayan. “Adu la amin a pakariribukam. Bay-am kad’ latta. Tamingem ketdi dagiti dadduma, ket ne, adun sa pay la ti agsangpet…”
“Wen ngarud, ama,” inwarasna ti panagkitana. “Ay, ni apo hepe ngay? Apay nga awan metten a makitak? Di met adda ditoy itay?”
“Nagturong dita, tata,” intudo ti maysa a baro ti bit-ang.
Ammo ni Tata Diciong nga adda garreta iti ungto ti bit-ang. Naawatanna a dagus no apay a nagturong dita ti hepe. Mabisin met ngata unayen, naisipna. Nakababain pay ketdin, numona ta isu ti padrino…
Tinaliawna dagiti kasarsaritana. “Uray ta makasangotay met ngatan iti sumaruno a puni,” impanamnamana. “Yanustay kad’ pay bassit… ama… kaka…” piniselna manen ti abaga ti kadennana a baro. Kalpasanna, dinawatna ti panangpanawna pay laeng kadakuada ta kitaenna met dagiti dadduma a kailianda a kinakuyogda idi kalman ken dagitay simmangpet tay bigat. Nagsubli iti pagsasalaan.
Masapul a kasaritana ni Julian, ti nobio a kaanakanna. Kababain unayen ti kasasaadda. Masapul nga ipakaammona met ti kasasaadda a nalalakian, ket no kumanunong ni Julian, uray in-inutenna nga ipasango dagiti dadduma iti kosina. Ngem amangan no addanto masao dagiti nababaian no kasta ti aramidenda. Isut’ gapuna a masapul a kasaona ni Julian.
Nasaripatpatan ni Tata Diciong ni Julian iti maysa a suli a makisarsarita kadagiti babbaro a kapurokan ni Chedeng, ti nobia. Nakilinnipit. Inyadayona ti kaanakanna.
“Kasano daytoy, Julian?” dinamagna a dagus apaman a nakaruarda iti pagsasalaan. “Aldawton ngem awan pay ti nakasango kadagiti kakaduatayo. Ammok a mabisinda unayen… taparanen, a, ti rupa…”
Saan a nakasungbat a dagus ni Julian. Ammona met dayta a banag. Nadlawna itay makisarsairta kadagiti kailianna a babbaro. Naalsem ti rupada ken yaw-awanda ti pannakadlawda iti bisin. di met la ngaminen aggibus dagiti kapurokan da Chedeng nga iserrek ti ulitegna iti panganan; mabain met dagiti kapurokan da Tata Diciong nga agdarasudos a sumrek, uray imbaon idan dagiti adda iti ruar a mangkita kadagiti di pay nangan. Ken maysa pay, inawis la ida dagiti nalalakian, ket ti pay uliteg ni Chedeng ti agtakder iti ruangan ti panganan. Ti pagdaksanna, awanton ti lugarda no makasango amin dagiti iserrek ti uliteg ni Chedeng.
No asideg la ti naggapuanda a purok, nalabit a nagawiddan. Ngem adayo ti ilida. Saan a nalaka ti agawid. Ken dida maitured nga aramiden daytoy. Mabainda a mangipakita ti saan a mayannatup ta ad-addanto a mapasakitan dagiti agpasken. Isu a makiinnanusda laengen. Ammo ni Julian dayta.
“Sika la koman ti makaammo kadakuada, tata,” kinunana iti ulitegna. “Ipasangom idan, a, no adda lugarda, ne, adu pay met ti sabali a sangaili a sanguenmi ken ni Chedeng…”
Kiddawen koma ni Tata Diciong nga iti la koma kosina ti pangipasanguanna kadagiti dadduma ngem dina met la intuloy dayta a wayatna. Nadlawna a nanayonan manen ti pakakumikoman ti kaanakanna. Maysa pay, di rumbeng ti aramidenna. Sabali nga ili ti yanda. Amangan no adda makuna dagiti umayda pangasawaan.
Kinita ni Tata Diciong ti pagsasalaan. Nakitana ni Chedeng a makisarsarita iti baket ken sumagmamano a babbalasang.
“Ammo ni Chedeng ti kasasaad dagiti naggapu iti ilitayo?”
“Diak la ammo, tata,” insungbat ni Julian. Tinaliawna ni Chedeng a makisarsarita iti madrina. “Nangngegko met a kasla adu pay ti saan a nakasango kadagiti babbalasang a kinakuyog ti madrina.”
“Dagidiay a babbai?” kinita ni Tata Diciong dagiti nakarupanget a babbalasang iti maysa a suli. “Dagidiay aginmimikki a pilienda pay ti kasalada? Dida pay pinadayawan ni Sidro. Daydiay man ti agimpipili, daydiay agpapaid. Di pay ket nagsalan ni Sidro iti bainna.”
“Tata…”
“Kasano a makasango dagita ket agpilida met iti panganan? Idiay kano ngato ti kayatda. Agbirokda pay ketdi iti naimas a sida! Ay apo! Ammok pay ngay no di padak met la nga agsidsida iti saluyot ken agdepdeppel iti bugguong.”
“Tata… amangan no adda makangngeg a kabagian ni Chedeng… nakababain…” kimmita ni Julian iti aglawlaw.
Kinita ni Tata Diciong ti kaanakanna. Agpakpakaasi dagiti mata ni Julian. Immanges ti lakay iti nauneg. “Pudno a mabainak unayen kadagiti kailiantayo,” kinunana. “Pilpilitek payen a papuskolen ti rupak. ‘Imbag koma no maituredda met ti ginagaramugam nga aramid. Ni apo hepe… ti padrino…”
“Di kadi met pinasango ni Chedeng itay, tata?”
“Nagawan ket a panunotmon. Kasano a makasango no kasdiay dagiti kasangona? Gaw-aten ken kammeten dagiti ubbing ti naipatengnga a lauya. Mabainak pay ketdi ta awanen ni hepe. Nagturong kano dita garreta.”
“Kasaritak ngarud ni Chedeng, tata,” kinuna ni Julian ket timmallikuden.
Immanges iti nauneg ni Tata Diciong. Agligsayen! Di pay la nangan dagiti kapurokanda! Dakkel ti gurana iti uliteg ni Chedeng! No saan a gapu ti kinapangas ti uliteg ni Chedeng, saan koma a kasta ti kinarikut ti kasasaadda!
Ti ngamin uliteg ni Chedeng ti kasla mangituray kadagiti kabagian ken dadakkel ni Chedeng. Nadlaw pay ni Tata Diciong dayta idi dumanonda a mangasawa ken ni Chedeng.
“Namnamaek nga adunto ti sangaili, abalayan,” kinuna idi ti uliteg ni Chedeng. “Masapul a dakkel a boda ti maaramid. Masapul a maysa a baka, tallo a baboy ken lima a kalding.”
Nadagsen unay dayta a kinidddaw ti uliteg ni Chedeng nga ibaklay ni Tata Diciong. Tinaraken ken pinadakkelna ni Julian ta naulila la ngarud daytoy idi bassit pay laeng. Ita, isu ti mangyasawa ken ni Julian. Awan ti sabali a kasinnaranayna. Uray no kasta, inawatna ti impabaklay ti uliteg ni Chedeng - impagpagapuna laengen iti nagaget a kaanakanna ken iti madlawna a kinasingpet met ni Chedeng. Uray ta adu met bassit ti naurnong ni Julian.
“Mano met ngay ti maitulongyo, abalayan? No namnamaenyo nga adunto ti sangailitayo, di mangisaganatayo ngarud iti nawadwad bassit…”
“Ah, ti pannakabagimi a nababayan? Addanto dua a baboy ken tallo kaban a bagas. Siakto ti sumungbat kadagitoy.”
Ngem idi simmangpet da Tata Diciong idi kalman, dua nga agadi iti burias ti intalek ti uliteg ni Chedeng kadakuada a mainayon iti sagana. Ala, awan ti aniamanna, nakuna laengen ni Tata Diciong idi, ta dinto met la maaramat dagitoy.
Ngem nagbiddut ni Tata Diciong. Iti dayta met la a malem, simmangpet dagiti kabagian ni Chedeng a naggapu kadagiti sabali a purok. Imbilin ti uliteg ni Chedeng ti pannakaparti ti maysa a baboy. Ket nairugin ti panagpadayada. Kasla immarak a kuton dagiti kaarruba. Di pay la nairugi ti pasala, naibusen ti karne.
Itay man parbangonen, idi makaulog dagiti mapan iti simbaan, nairugi manen ti puni; ket agingga ita, di pay nagressat ti pannakayulog dagiti sida manipud iti kosina! Adu pay ti pinailasin ti uliteg ni Chedeng ket naipatulod dagita iti balay ti kaarruba a yan kano dagiti dadduma a sangaili!
Tinurong ni Tata Diciong ti kosina. Masapul a kasaona ti kosinero tapno ammona ti rumbeng nga aramidenna.
“Nganngani matukkol ti aklon, Diciong,” kinuna ti lakay a kosinero. “Dudua laengen a puni ti pakaipaayan ti sida. Awan met ngarud ti lutuenen.”
“Ala, tenglenyo ngarud ti pannakaiwaras ti sida, isardengyo,” inkeddeng a dagus ni Tata Diciong. Immulog. Nagdar-osanna ti yan dagiti agipumpuni. Kinissiimanna ida. “Pasardengyo pay laeng. Umaykonto ibilin ti panagidasaryo,” kinunana.
Sirurupanget ni Tata Diciong a rimmuar iti panganan. Masapul nga ipasangonan dagiti sangailina! Nasabatna ti nobia.
“Madanaganak, Chedeng,” kinunana.
“Wen kano ngarud, tata. Nakuna ni Julian itay nga awan pay ti nangan kadagiti sangilitayo a naggapu idiay…”
“Uray koma no maysa. Ngem isudan ti ipasangok ita…”
“Napanak iti yanda ngem awanda metten!”
Tinaliaw ni Tata Diciong ti sirok ti kawayan. Pudno nga awanen dagiti kailinda! Nakaemna ti sangina.
Nangngegda ti arimbangaw dagiti sisasano iti panganan. “Apay, natukkol kadin ti akloyo, abalayan? Saanen a matarimaan? Ala, uray asinen, a, ti iwarasyo. Hoy, abalayan, pudno nga awanen? Uray no dagiti la kidkid ti danumanyo nga agpaay a digo. Mangasawakayo la a matuktukkolan iti aklo!”
Kasla napapispisan a sitatakder ni Tata Diciong iti nangngegna. Kinitana ni Chedeng. Nagdumog ni Chedeng. Idi agpusipos ni Tata Diciong tapno mapan iti yan dagiti aglalaaw, nakitana nga umul-ulin ti uliteg ni Chedeng nga agturong iti kosina. Inkugtar ti uliteg ni Chedeng ti dulang a naiserra iti ridaw ti kosina. Simmaruno metten ni Tata Diciong nga immuli. Simmurot ni Chedeng a kasta unay ti kebbakebbana.
“Ania ti kastoy a maar-aramid?” imper-ak ti uliteg ni Chedeng iti kosinero. “Dimo kadi ammo nga adda sangailik a nakasango? Lungsotenyo dagiti naluto? Asino ti naginnanakem a nangbilin kadakayo a tenglenyo ti sida?”
“Abalayan,” kinuna ni Tata Diciong, “siak ti nangibilin iti kastoy a maaramid.”
Nagpusipos ti uliteg ni Chedeng. Rumrumsik dagiti matana. “Ania metten, abalayan, ibabainnak metten?”
“Kastoy nay, abalayan,” nababa ti timek ni Tata Diciong. “Itay pay laeng a palpaliiwek dagiti mangan. Bin-ig a tagaditoy. Nasayaat unay tapno awan ti masaritada maipapan kadakami. Ngem nairugi pay la itay bigbigat ti panagpakantayo ket adu manen dagiti ag-
pidua… idinto nga adu pay dagiti saan a nakasango.”
Nagkusipet ti uliteg ni Chedeng. “Ania ti pangipagarupam kadagiti kapurokak? Addan sa ketdi kayatmo, abalayan?”
Nagsanud ni Tata Diciong. “Saanta koma nga agriri, abalayan. Data ti pannakaama. Diak mairusok ti agaramid iti pagsubanganta. Diak kayat a panunotento ni Chedeng a siak ti ma-
ngirugi iti riribuk. Saanko a dangilen ti dayawyo a pakaikamanganmi…”
Tepteppelan ni Tata Diciong ti lumlumbuaken a pungtotna. No adda pay nadagsen nga isawang ti uliteg ni Chedeng, saanen nga agpalabas. Pagammuan, adda nangguyod iti
takiagna. Ni Julian.
“Tata, pangngaasim koma… Agbuybuyan dagiti tao. Umulogtan. Uray ta nakasaritakon dagiti kailiantayo…” Nagsinnabat dagiti matada nga aguliteg. Kinitana met ni Chedeng. Agpakpakaasi dagiti mata ti asawa ti kaanakanna. Nagdumog ket immulogdan.
Nasdaaw ti pannakakitana nga agsasalan dagiti kailianda. Immasideg kenkuana ti hepe.
“Addan sa naaramid, Diciong?”
kinuna ti hepe.
“Madanaganak, hepe, ta dikay pay nangan.”
Iniggaman ti padrino ti abaga ni Tata Diciong. “Ay, adu la amin a pagdandanagam,” inyarasaasna. “Napankami idiay garreta. Nagpalukatkami iti sardinas. No adda ketdi parikutmo a sabali, agunika latta. Ammom metten a masapul nga agsisinnaranaytayo.”
Minatamatan ni Tata Diciong ti kasarsaritana. Sana tinaliaw dagiti kailianna ken kapurokanda a siraragsaken a mangal-allop kadagiti babbalasang. Awanen ti ania man a pakadanaganna. Pagammuan, nagrimat dagiti matana. “Wen, masapulko ti tulongyo, hepe… inton umayda makipakating inton malem…” Inawidna ti hepe ket inasitganda dagiti agraragsak.
“Agsasalatayo! Agsasalatayo!”
kinuna ni Tata Diciong ket napandan nangala iti isalada. “Toka, maestro… toka! Daytay man maysa a pagling-etanmi… maysa a balse…”
Kasla awanen ti ir-iruken ni Tata Diciong. Inlungalongna dagiti babbaro ken babbalasang. Nagsasalada agingga iti dandani maikatlo iti malem.
“Mabalinen ti panagpakating,”
kinuna ni Tata Diciong idi madlawna ti oras. Sinapulna dagiti dadakkel ni Chedeng.
“Kasano, abalayan,” kinunana. “Malem sa unayen… Diak met kayat a gupden daytoy a ragragsak… ngem malemto unayen no ditay mapan agpapakating. Ti man kunak, abalayan, pagsalaenyo man pay maminsan dagiti annak, satayonto agrubuat. Mabalin, abalayan?”
“Ay wen, abalayan!” insungbat ti baket ken lakay.
Naaramid ti panagsala da Julian ken Chedeng. Naipatayab ti Dungdungnguenkanto Unay ket kasta unay ti sipsipat ken iriag dagiti nagbuya. Nakipaglalaaw met ni Tata Diciong. Kasta unay met ti sarigsig ti uliteg ni Chedeng a kasla ipakitana nga isu ti nagballigi iti daytoy nga aldaw a panagkallaysa ti kaanakanna.
Nalpas ti panagsala dagiti nagkallaysa. Inasitgan ni Tata Diciong ti uliteg ni Chedeng. “Abalayan,”
kinunana a siiisem, “nagsaritaanmin kada abalayan ti ipapantayon idiay ilimi… Ipanguluam koma dagiti umay makipakating.”
Tallo a trak ti naglugananda a nagturong iti ili da Tata Diciong iti
amianan. Saan pay met unay malem idi makasangpetda. Maysa a banda ti biolin, gitara ken kutibeng ti simmabat kadakuada.
Saan a naarkosan ti paraangan. Ngem nadalus. Adu ti naisagana a tugaw. “Bassit unay ti sangpetantayo, abalayan,” kinuna ni Tata Diciong iti uliteg ni Chedeng. “Ngem umulitayo tapno agraragsaktayo.”
Saan a pinagtugaw dagiti babbalasang dagiti babbaro a kapurokan da Chedeng. Kasta met dagiti lallakay a kapurokan ti nobio; insalada met dagiti babbaket a naggapu iti away ti nobia.
Maragsakan unay ni Tata Diciong. Madlawna a kasla mailablabeg ti uliteg ni Chedeng. Naituloy ti panagraragsakda agingga iti dandanin sumipnget. Nagpatengnga ni Tata Diciong.
“Abalayan ken gagayyem,”
kinunana iti napakumbaba a timek, “isardengtayo pay ti ragragsak. Ammok a nabannogtayon. Ken naladawen ti oras. Adda bassit saganami, abalayan…”
Timmaliaw iti ridaw ket nakita ti amin ti hepe a sitatapaya iti bandehado a naglaon iti kilawen a kalding. Sineniasan ni Tata Diciong dagiti kapurokanna a babbaro.
Sangsangkagiddan dagitoy a nangbagkat kadagiti lamisaan ket pinagsisilpoda iti tengnga ti balay. Iti di mamedmedan nga ulimek, napunianen ti lamisaan ta timmulong dagiti babbaro ken babbalasang a kapurokan ni Tata Diciong.
“Alan, abalayan,” inasitgan ni Tata Diciong ti uliteg ni Chedeng. Pumpunuanyo laengen ti kinanumomi a naikamang kadakayo. Idauluanyo koma idan, abalayan… Ay, aguraykayo gayam! Basi, Itong! Yegmo man ‘tay putong ta ramanan ni abalayan!”
Kasla nasukaan ti rupa ti uliteg ni Chedeng. Saan a makaperreng. Sikikita aminen dagiti sangaili kenkuana. Kasla agam-ammangaw, inawatna ti sudo ti basi sana intumba.
“Alan, abalayan,” ginuyod ni Tata Diciong, “padayawam koma met ti kinanumomi…”
“Wen, abalayan,” namaga ti sungbat ti uliteg ni Chedeng. Nagsabat dagiti matada iti hepe. “Hepe, agabayta,” nakunana laengen ta kasta unayen ti tarabangna.
“Sus, dakami ket ti pagdanagamon, abalayan,” insungbat ti padrino. “Tagaditoyak, abalayan. Makipagsangailiak kadakayo… Bay-annakami laeng kadi ta dakami ti agpasken!”
Nagtitinaliaw dagiti kapurokan ni Chedeng a nakaawat iti anag ti maar-aramid. Sibabain, nagtugaw ti uliteg ni Chedeng iti panganan.
Umay-ayek-ek ni Tata Diciong a nagturong iti kosina. Sinaruno ni Julian. “Diak man impagarup, tata!” nayesngaw ni Julian a kasta unay ti mulagatna. “Kasano ti inaramidmo? Dika man la inkissiim kaniakon!”
“Nangibaonak pay la itay aldaw ti umay agisagana,” nagkatawa ni Tata Diciong. Tinaliawna ni Chedeng a simmurot met iti kosina.
“Agyamanak, tata,” kinuna ni Chedeng. “Ilutna a dinanto malipatan. Nasayaat tapno agnakem!”

Immuna a naipablaak iti Bannawag idi 1950s.

Maysa kadagiti kagagetan a mannurat iti Bannawag idi dekada 1950, malaglagip daydi BENJAMIN L. VIERNES kadagiti napintas a sarita ken salaysayna, nangruna ti atiddog nga “Asiak Payen a Maidasay.” Naglatak pay a radio scriptwriter, direktor ken manager iti nasional nga estasion ti radio iti Manila. Tubo ti Urdaneta, Pangasinan, ni BLV ti pundador ti Kutibeng, grupo dagiti mannurat iti Iloko, a nabangon idi 1958-1959, iti Manila.

Uppat a Daniw

2003-06-17T08:43:00.000+08:00

1. dagiti aglaglaga

ti Dios . . .
umis-isem
iti kullapit
a barukong
dagiti aglaglaga
iti ikamen
dagiti mabennat
a kismay
ti anges

2. iti siudad

. . . agsangsangit
dagiti pusa
a di pay nagmata
a naibasura
iti estero
Immangesak iti nauneg.
Intuloyko ti nagna.

3. ladawan ti rikna

immisem ti ubing
iti paladpad ti tawa
a mangbuybuya
iti panagtedted
ti sagumaymay

4. iti lubong

inangrag
dagiti ruot
nakiddit
ti lana
agkarayam latta ti apuy
iti barukong

HERMAN GARCIA TABIN
Asian Development Bank
Makati City

Naadaw iti DANDANIW-PAMULINAWEN, 1975.

Mo

2003-06-16T08:34:00.000+08:00

mamalaybalay kadagiti uniberso ti naiburandis a rikna,
agkarkarawa iti sukog kadagiti nakabalaybay a parmata,
agil-ilus kadagiti sirok ken linged dagiti naiwalang a taberna
'ta tarigagay ti pitik, umapal kad' pay panagimas agpasikal nga ina?

nakabirkakak ti waw iti isit ti asi nga apagbiit;
ti ay-ay ket kamalala ti laylay ti lallay ti pait...
kadi, kaano, ngem, a koma adda kimat a manabsiit
iti sardam dayta langit ket maukas siglot ti siglom a bassit?

siglatam, siglatam, ingelam ta dinto ket met
agmarapampam, ukisam, ukisam 'ta nakasaluket
a pammarang; dim' bay-an, dim' bay-an a nakabalunet
dagiti pabutosan nga andingay ken agpakaikama a saet.

dimo ammo, dimo ammo ngem marmarbibi
dagiti kulagtit kadagiti inakilis a pagan-anay ti rabii;
kadagiti kissikissiw iti malem, adda nakapakleb a su-i
pauyon' uyot a di mapatgapatgan ti nakurapay la a kari.

ah, ngem, ah, ngem agpaut-ot ti uso iti puso iti baso
ngamin, ta ngamin dugos ti tugot ti paludip ti kimmampuso,
isu koma ta isu, isu, ngem sininglot ti tuso a kaso
ket napuri ti dugo ti limed, nagsanamtek ti amor ti duppo.

ROY V. ARAGON
St. Paul University
3500 Tuguegarao City

Uma

2003-06-15T08:22:00.000+08:00

'dinton agsaringit dagiti sungrod
naipempendan, ur-urayen ti dalikan
kap'tan ti iro iti naasuk a dapogan
paglutuan dagiti bukatot a kumaw.

namagmaganen ti natay a bagi ti sungrod
mabati lattat' ling-et a lana dagiti rinnupir
agsagawisiw ti apuy, agkatawa ti darang
taginayonennat' segged arindaraen a beggang.
... pakasinitan ti bukatot a kumaw.

naigurod a sungrod banag dagiti sanga
pinukan, binalsig, kumaw iti kinabukatotda?
aglunit ngata met ti nagrengngat a daga
a mabisibisan maiparakupok a darada?
nagsala idi dagiti sanga nga indayon ti bulong
immisemda met idi kadagiti ag-agek ti pul-oy
nagubbotda nga imminum iti bang-ar ti linnaaw
rimmabangada, agur-uray panagukrad sabsabong.
... nalaylay amin dagitoy, gapu iti bukatot a kumaw.

dung-awan ti langit dagiti puon a nagpukanan
dengngepen barat' init dagiti sugat a naparnuay
tapno agsulbod, sumari, ti ad-adu pay a sanga
agubbot, agsabongda; ayamuomdat' agadiwara.
... masbaalan ngata ni kumaw: bileg ti kinalupoyda?

NOLI S. DUMLAO
Paoay, Ilocos Norte

Metapora Uno para ken JPR, Bannuar

2003-06-14T08:39:00.000+08:00

Allons, enfants, de la patrie
Le joure de gloire est arrive.
-R. de Lisle

Insurektoka, o insurekto ti metapora!
Labsingem kadi manen aya ti linteg
Dagiti nalabbaga a pulbura iti Luneta

Dagiti rebolusionario a kasaba?
'Tay surat-pader iti Mendiola
Dagiti panagduadua, itag-ay, itag-ay

Ti sagrado a panagpalpalama! Sawem kadi
Ti sekreto a sao 'di tinawid a rabii
Baliksem ti lunod ti dios a rukapi!

Mannabako daytoy a dios, o bannuar.
Maskadaenna dagiti sagpipisos nga angaw
Sana padaraen dagiti detenido a sang-aw

Dagiti ordenado a Damaso wenno Salvi
Wenno Santiago dagiti nailian nga am-ammangaw!
Mapatit no kua ti kampana da Basilio ken Crispin.

Ipakdaar dagiti kalembang ti nabiag a kimat.
Seggedanna dagiti beggang ti nagtagisugat
A kararag. Daytoyen 'tay ultimo a diosmo

Kadagiti nailakon a gasat. Uray ti anges
Dagiti bulong iti Bagumbayan dagiti dayyeng,
Danggayanda ita ti aweng ti pannakaidasay.

Di kadi ta ti kanalbuong iti Intramuros
Dagiti tagainep, agbiag dagiti natay a lua
Iti estoria dagiti babbaket?

Ibugasan ti Noli ken Fili ti talado nga attit,
Sukal dagiti dayudayo iti palasio a bassit.
Insurekto, O insurekto ti metapora

Dagiti antigo a wayawaya, tallikudam itan
Ti panteon dagiti sermon, pulpito ti napaltogan
A namnama, O insurekto, rebelde ti metapora!

AURELIO S. AGCAOILI
UP Diliman, Quezon City

Sibabaddekka't Daga

2003-05-10T11:53:00.000+08:00

palugodam 'ta allawam a mangwarwar
atiddog a liteng kadagita imam,
padsuem dagita amak nga agkarayam
dita muging tapno dika agibar-ibar.

ngem nupay inka, siraragsak, pabus-oyan
panagtayok, panangguyod 'ta allawa,
lagipem, anakko, sibabaddekka’t daga
kinaubingan, kinaay-ayam dagita dapan.

tenglem dayta liteng a nasayaat,
dimo itulok a puligosenna dayta mukod,
saanka a paariweng, ammuem ti laud
a pagtungpalan napasindayag a bigat.

bay-am nga anniniwanna dagiti tanap,
dagiti karayan, kaykayo ken muymuyong,
dimo lappedan a sapsapuannat' barukong
tapno ti ragsak kenka agari, agsaknap.

no pamigsaen angin kas alipugpog
dika agdanag, saan a dayta ti patingga
ti di maputtot nga isem, adda namnama
iti bukot ulep, iti sikigan dulluog.

ngem tandaanam nga adda dita imam
ti tengngel pagtungpalan dayta allawa,
awan iti sabali a tao, ketdi adda kenka,
ngarud dayta allawam, andong b, annadam.

alla ngarud, anakko, inka watiwatan
'ita nalawa a tangatang dayta allawa
a mangguyguyod arapaap ken namnama,
ngem dayta liteng saluadam, dimo baybay-an.

HONOR BLANCO CABIE
Pinili, Ilocos Norte

Bunga ti Ling-et, Ragsak ti Masakbayan

2003-05-10T11:52:00.000+08:00

Dagiti naridam ammoda
Ti pagnaan ket uray no nasipnget
Dida makasigkal agrurungarong
A pungdol ken batbato.

Diak met kayat ti mayaw-awan
Allingagek dagiti rupiki ti kampana
Maibuyat bayakabak iti kataltalonan
Dagiti tumatayab agpayakpakda
Iti nalawa a law-ang sa agdissoda
Nga awan mangan-ano kadakuada.

Nadaeg amin a makitam
Awanen dagiti asuk iti siudad
Dagiti bingbingrawen a basura
Dagiti ubbing nga agpalpalama
Kadagiti nadugyot a kalsada
Adayon dagiti maulit-ulit a kanta
Ti panagbasakbasak ket agpukawda
Nga alun-onen dagiti gukayab.

Iti panagbannawag ti agsapa
Dagiti sakam ket dida agalikaka
A mangbaddek kadagiti nalnaawan
A ruruot iti kataltalonan; agalinaga
Dagiti ingget simgat a dawa
Bunga ti ling-et, ragsak ti masakbayan!

ELIZABETH MADARANG-RAQUEL
Don Mariano Marcos Memorial School
Pinili, Ilocos Norte

Principal II ni ELIZABETH MADARANG-RAQUEL ti Don Mariano Marcos Memorial School, Pinili, Ilocos Norte. Naipablaak dagiti daniw ken saritana iti Bannawag ken sumagmamano ti nairaman kadagiti antolohia ti GUMIL Filipinas. Ilepleppasna ita ti Doktorado iti Edukasion. Ni Marianito F. Raquel ti Laoag City a mangisursuro met laeng ti kasimpungalanna. Tubo ti Pinili, Ilocos Norte.

Mautang a Ragsak

2003-05-10T11:38:00.000+08:00

Aldaw no umay dagiti mautang a ragsak
Kadagiti di makateppel a bisin ti kayat
Maukas no kua ti litania dagiti sensilio
A di pay naiggaman. Agpuonan latta dagiti
Bumaknang a gundaway iti katay ti pannakausar,
Ngem dumawi latta met dagiti naapas a darikmat
Iti sapatos ti essem wenno bado ti palangguad,
Special offer ti kinagarbo wenno wall décor
Ti ray-aw wenno emergency light ti kinabulsek
Nga agsainnek no agsingir ti ganggandiong
A pannakapnek.
Manen, mabaliwan latta a mairugi
Ti maadi-adi a pannakaimaro ti bigat
Iti listaan ti inutang a pannakatay. Nupay
Sinegundo nga agudaod dagiti adipen ti bisin
Makaratikit latta uray sagrado a sentabo a maisupli
Iti anges ti guduat’ komportable a batibat
Ti agpaparaw a panunot. Maikur-it iti rigat ti dusngi
Ti sagpipiso a pannakaisalda iti pinisara a kettang!
Wen, lumung-aw no kua dagiti baria a silpo ti nguy-a
Ket di mapupuotan nga umawat ti rutrot a dakulap
Ti matintinnagan a biag.

JOEL B. MANUEL
Brgy. 12, Balioeg, Banna
2908 Ilocos Norte

Narimat ti bituenna nga agkabannuag a mannaniw ni JOEL B. MANUEL. Umuna a Gunggona iti TGT Awards, iti JBC Awards ken iti Avant-Garde Poetry Contest, 1999; Maikatlo a Gunggona iti Gantimpalang Collantes 2002 ken Maikadua a Gunggona iti Talaang Ginto 2003, agpada nga impaay ti Komisyon ng Wikang Filipino. Mangisursuro iti Caribquib National High School iti ilina a Banna, Ilocos Norte. Writing fellow ti 1998 UP National Writers Workshop, Baguio City. Bise-presidente ti GUMIL Ilocos Norte. Awan pay planona nga agasawa.

Lagip ti Maysa a Peon

2003-05-10T11:34:00.000+08:00

Agapon no kua ti duadua iti alipusposna:
agtalinaed a kas iti panagtaeng dagiti kalio
iti dakulapna.

Tunggal matmatanna ti panangkarit
ti pasdek iti nangisit a langit--agsaniit
ti murdong ti ramay a dinusa ti martilio–
agpalteg ti gurong a ginundawayan ti maso–
agbuangger dagiti takiag ken abaga
a nakigabbo iti semento ken graba.

Iti panagruar-serrek dagiti sumilsilap
a sapatos, kinidemanna idi a tinilmon
ti innapuy a pinananam ti asin
(uray ngamin ti kamatis ken daing
ket impapelen ti kontrata).

Iti panagtangadna, rugmaan ti alinggaget
ti barukong– ti pannakatnag ti bagi
ket isu ti inplasion dagiti angesda,
naderderen sakbay nga agdisso iti tapok.

Uray no agdung-aw ti tangatang,
saanen a magunggon ti pasdek.

Awitenna ti abaga nga agawid,
lam-eken piman ti boksit,
agsasaibbek ti bolsa a pigis.

Amirisenna ti tunggal addang,
makasikkarud ket binting, amangan.

ARIEL S. TABAG
Villa, Sta. Teresita
3512 Cagayan

Dalem ken Apro ti Panawen

2003-05-10T11:26:00.000+08:00

I
naibudi a
balikas iti lasag
dana ti urat

agkankanta a
lamolamo ti oras
linnaaw ti biag

bullalayaw a
korona ti tangatang
anges ti law-ang

gatas a dumges
'ti barukong-parbangon
diro a rosas

ngiwat-gitara
a nangammal 'ti puso
kuerdas ti rag-o

II
paslep a landok
rumrumsik nga anguyob
latit' panunot

tirad ti pana
minilmilion a mata
siping a dila

kuko ti sipnget
ti martilio ken paet
danog ti unget

danum ti sudo
bayoneta kas tudo
ganna ti ulo

payak-balikas
naglapayag a damag
bayrus ti lasag

AGUSTIN DC. RUBIN
Lot 14, Block 12
Sta. Monica Subdivision
2209 Subic, Zambales

addaak manen, ligaya ragsak

2003-05-10T11:22:00.000+08:00

addaak manen, ligaya ragsak
diak latta ngamin maawatan
ti alimbasag dagiti sardammo a sardamko
libasak koma ida iti saning-i
dagiti kinsenas ken katapusan
ipumponko koma lattan iti kiraos ti lamisaan
ngem sika latta ngamin ti anniniwan
ti sipnget iti muging ken barukongko
tapno daramuangak latta ti edenmo.

kas iti sanaangmo a dika pulos mapagkedkedan
iti lamolamo nga altarmo
saan a diak subliasublianan dagiti dimo maawatan--
ken diak met maawatan--a kinakonsagrado ti silaw
ken musika ti biag a dangdanggayam iti seremonia
ti tiltiliwem a mutiat' pannakaisalakan
ti gil-ayab iti dalikan:
aglemmeska iti ingel ti gitagita a kalis
agpulotanka iti pitakpitak a tinapay
makiapagak met, ligaya, ta kaasiak
ti pait dagiti luam ken saem
dagiti bibigmo a kanayonmo a kutkutiman.

ket addaakto latta kadagiti saning-i
dagiti kinsenas ken katapusan
agingga a maawatanta ti pudno
a silaw ken musika ti biag...
ti pudno a kalis ken tinapay ti pannakaisalakan!

JOHMAR ROSARIO ALVAREZ
Mabuttal East, Ballesteros
3516 Cagayan

Premiado nga agtutubo a mannurat ni JOHMAR ROSARIO ALVAREZ. Mairaman kadagiti nayalatnan ti Umuna a Gunggona iti Patrons for Iluko Literature iti nagsaruno a tawen, 2000 ken 2001, iti Abuan-Valdez Awards for Iluko Literature, 2000, ken iti Edgar Lara Iluko Poetry Writing Contest, 1999. Nagturpos iti Automotive Mechanics ken Edukasion iti Bukig National Agricultural and Technical School, Aparri, Cagayan. Writing fellow para iti Iluko poetry ti 38th UP National Writers Workshop idi 2001. Mangisursuro iti Northern Cagayan Colleges iti Ballesteros, Cagayan nga ilina. Agbirbirok ti ikallaysana.

Doliar Iti Rengngat

2003-05-10T11:11:00.000+08:00

Sarita ni JULIO V. BELMES

ININ-INAYAD ni Tata Mauro ti nagballikid. Napaanges iti nauneg sana sinimpa ti ulesna. Lumamlamiis ti pul-oy ti sardam a sumrek iti lukat a tawa ti kuartona. Iti arubayan a minuyongan ti lakon ti solarna, mangngegna ti anges ti nasapa a sardam kadagiti panirpir dagiti bulong a lalailuen ti angin-amian. Makasalibukag ti tiempo ngem alusiisen ni Tata Mauro. Aglingling-et iti nalamiis ti mugingna.

"Mangrabiikayon, apong?" kinuna ni Lourdes a nangiwalin iti kortina ti ridaw ti kuartona. Anak ni Tata Ruben a kasinsinna ni Lourdes.

Nakelkel ti uyekna. Inin-inayadna ti nagtugaw iti iking ti katrena. "Madamdama. Saanak pay a mabisin. Itemplaannak man ketdi iti kape." Sinapulna dagiti pallokana iti sirok ti katre. "Simmangpeten ni manangmo a Shirley?"

"Awan pay, apong. Impakadana nga adda kano atendaranna a seminar. Dua nga aldaw kano a saan nga agawid."

Insurot ni Tata Mauro ti panagkitana iti likudan ti balasitang a nangtapaya iti plato a nangikargaanna iti tasa a nagkapeanna itay.

Naapput ni Tata Mauro ti mugingna sa nagpilay a nagturong a nagsammaked iti paladpad ti tawa. Imbakalna ti imatangna iti kannag a nangdayas iti minuyongan.

Liman a bulan manipud nasalamaanna da Shirley ken Jude a kamalala ti manugangna iti kuartona. Pinanggepna a patayen ida ngem nasiggawat ni Jude ti imetna nga aliwa ket saanna a napuruan daytoy idi tagbatenna. Nadamgis laeng a nasugat ti takiag ni Jude. Natengngel ni Jude dagiti takiagna. Pinarusokan ni Jude. Nagsipnget ti panagkitana sa naglusdoy.

Idi makapuot, addan iti ospital a baybayabayen ni Lourdes. Ni kano Shirley ti nangitaray kenkuana iti ospital. Nakisarita ni Shirley kenkuana idi makasubli ti naan-anay a pigsana. Awan kano ti nakaammo iti pudno a napasamak iti daydi a rabii. Nag-alta presion ni Tata Mauro ti ammo kano dagiti kaarruba ken kabagianda.

Dimmawat iti pammakawan ni Shirley. Napalalo ti sangitna. Inkarina a saannanton a piduaen ti biddutna basta pakawanen ni Tata Mauro. Agtalinaed koma a palimed ti napasamak. Saanna koma nga idandanon ken Nato. Nagkari ti manugangna nga agsingsingpeten.

Naabbukay ti rikna ni Tata Mauro. Nupay saanna a kanunongan ti amin, napanunotna pakaibabainanda no maammuan ti kaaduan ti pudno. Namrayanna laengen ti nagulimek. Ngem iti kaungganna, nakamula ti rumrumkuas a pungtot.

Nupay naipakaammo ken Nato ti pannakaitarayna iti ospital, saan a nagawid ti barona. Nangipaw-it ketdi iti kuarta a pinagbayadda iti ospital. Gapu ta nagsardeng metten ni Lourdes nga agbasa, dinawat ni Nato nga isun ti mangkita kenkuana. Adu ngamin kano ti pakakumikoman ni Shirley iti trabahona ket agkurang ti panawenna a mangasikaso kenkuana.

Awan ti naaramidan ni Tata Mauro no di sumursurot lattan kadagiti plano ken gustuen dagiti annakna. Ti nasken kenkuana ket maungaran pay iti pannakaidalitna.

Dimteng ti pasamak a saanna a ninamnama. Nadamagna a nadungpar ti truck ti motorsiklo ni Jude. Nabartek ni Jude a nagmaneho idi maaksidente. Natay a sigud iti lugar a nakaaksidenteanna.

Saanna a nadlaw ti panagladingit ni Shirley iti napasamak ni Jude. Isu a mamati a derrep laeng ti lasag ti marikrikna ti manugangna. Ubing pay ni Shirley. Agbirbirok laeng daytoy iti mangpedped ti kasapulan ti bagina a saan a maipaay ni Nato.

Simmayaat ti pannakailangen kenkuana ni Shirley. Kanayonen a nasapa a sumangpet. Mannangisagut pay. Adda tinapay wenno masaramsam a prutas nga isangpetna a para kenkuana. Saanen a naingrata. Naalumamay metten ti pannakisaritana kenkuana. Saan a kas iti kallabes a bin-ig a binubugkaw no sumungbat wenno makisarita. In-inut a nagsubli ti sigud a dinaydayawna a kinaemma ti manugangna idi asawaen ti anakna. Ngem itay napan a bulan, napaliiwna a kasla nagsubli manen ti dati nga ugali ni Shirley. Kanayon a napudot ti ulona a sumangpet. Masansan a di makigiddan a mangan iti rabii. Nakamisuot a kanayon no makitana.

"Natangken ti ulo ni Nato," imbulaawna kenkuana iti naminsan a panagsaludsodna no ania ti linaon ti naawatna a surat ti anakna. "Saan a kuarta ti kasapulak. Saanak a bato. Kunak kenkuana nga agawiden ngem intuloyna manen nga inyatiddog ti kontratana. Kasapulak ti anak. Ania ti serserbina ti pirak nga akupen ti anakmo no awan met ti annakmi a pakaiserbianna? Saanak nga umub-ubing! Itan ta napigsaak pay, kayatkon ti maaddaan ‘ti annak tapno makitakto pay ti pagbanaganda no bumaketak."

"Awatem koma ti adda a panggep ni Nato. Pagsayaatanyo met la a dua ti ar-aramidenna. Ania koma ti dakesna no agtrabaho pay ti walo a bulan santo agawid?"

"Saandak a maawatan!" ket pinanalbaagnan nga inrikep ti ridaw.

Manipud idin, nagsubli manen ti pudot ti panagul-ulona. Adda la bassit a kagurana, maibalibagen dagiti gamigam ti balay a mapidutna. Saanen a mabilang ti baso ken pinggan a nabuong nga imper-akna. Ni Lourdes ti kanayon a pagdas-alan ti pungtot ken bugkawna.

No maminsan, ayonanna ti kapanunotan ni Shirley. Tallo a bulanda laeng a kakaskasar idi dumteng ti pakaammo ken Nato a mapanen agtrabaho idiay Saudi. Saan idi a palubosan ni Shirley ta kayatna a maaddaanda pay nga umuna iti anak sakbay a pumanaw ni Nato. Ngem inrason met ni Nato a no saanna a gundawayan daytoy, amangan no saanton a dumteng ti maikadua.

Adda met rason ni Nato. Isu ti ama ti pamilia ket isunto ti kangrunaan a mangisakad iti masakbayan dagiti agbalin nga annakda. Aganayen a walo a tawen ni Nato iti abrod ngem saan pay a nagbakasion uray naminsan la koma. Amangan no addan sabali a babai iti biag ni Nato idiay Saudi?

Pinampag ni Tata Mauro ti barukongna idi kelkelen iti uyek. Inin-inayadna ti immanges. Nabang-aran. Iti panunotna, aglalaga dagiti saludsod a maysa nga aliaw ti sungbatna. Saan a mamati a seminar ti impakada ni Shirley nga inatendaranna. Kastoy ti kanayon a rasonna idi adda lalaki daytoy.

Nagpatangken ti sangina sa nalukot dagiti gemgemna. Ngem ania ti aramidenna no adda manen sabali a lalaki ni Shirley? Patayenna ida a dua? Sadino ti pakasarakanna kadakuada?

Nakapsuten. Manipud nagalta presion, mabilbilangen ti askaw ‘di agpilpilay a kanigidna ken saannan a maigaraw a nasayaat ti kanigid nga imana. Uray kayatna nga irupir ti dayaw ni Nato, dinan kabaelan.

Inyangadna ti lawag ti bulan ti nalinis nupay agkuribetbeten a rupana. Nagandap ti ubanna. Natarnaw ti law-ang ket awan ti lapped nga ulep dagiti bituen. Agbangabanga dagiti kurarapnit ken panniki nga agkaan iti sabong ti kapasanglay a naibakud iti solar. Kasla mapisang a bulong ti silag ti uni dagiti pangrabii a billit. Napariir ti puyupoy. Awanen dagiti taul iti kabalbalayan iti amianan a laud. Agkurkurindirep met dagiti bombilia dagiti poste ti elektrisidad iti kalsada, duapulo a metro manipud iti balayna. Segseggaanna nga iti maysa nga ungto ti kalsada, mapasungadanna ti kotse a mangitulod iti manugangna. Ita nga aldaw ti impakada ti manugangna nga isasangpetna.

Nagin-inayad a nagturong iti butuabutuag iti balkonahe. Simgar idi mariknana ti ilalamiis ti puyupoy. Inayabanna ni Lourdes ket impaalana ti sweaterna a naiparabaw iti katrena. Nagyaman daytoy iti balasitang. Binilinna daytoy a maturogen idi maawatna ti sweaterna.

Insanggirna ti ulona iti butuabutuag. Nagkidem agingga a nairidep.

Nakangaton ti init idi nakariing. Nasisirap iti lawag ti init. In-inayad a timmakder iti butuabutuag. Nagna ket nagsammaked iti paladpad ti balkonahe. Nalawag itan a makitana ti buya ti aglawlaw nga inlemmeng dagiti anniniwan ti rabii.

Saan a mailibak ti in-inuten a panaglupos ti aglawlaw. Nagprogreson ti lugarda a Malabbaga. Kadagiti kallabes, ti laeng pagtaenganda ti binato. Pan-aw, natalakid a kawayan wenno ledda ti kangrunaan nga atep dagiti balbalay. Natidtid a kawayan wenno bulo met dagiti diding. Mabilbilang idi ti adda tv set wenno stereo component. Ita, mabilbilangen ti awanan aplianses ti pagtaenganna. Kaaduanen dagiti kaamaan ti adda annakna nga agtartrabaho iti ballasiw-taaw.

Addaan ti kaamaan ni Tata Mauro. Uray saan a nagabrod ni Nato, nasaliwanwanda latta ken Shirley. Ngem sabali ti prinsipio ti anakna. Kayatna nga agtaud a mismo iti nagbannoganna ti kasapulanna a pagbiag. Nagkalaegan la ket ngarud dagiti dati a tamtamingen a talon ti lakay. Saan met a kas idi awan pay ti nakapag-abrod nga annak dagiti makitaltalon kadakuada ti kaalibtakda nga agtalon. Nababan ti apit dagiti sigud a mairigasionan.

Uray iti Malabbaga, nagbalbaliw metten ti garaw dagiti kabarioanna iti panagtrabahoda iti talon. Idi, nariwet pay ngem addan dagiti padana a mannalon kadagiti mulada iti bangkag wenno iti alog. Berde idi amin a bakras kadagiti natnateng, prutas wenno ania ditan a produkto ti talon a mabalin a pangsilpo iti biag. Naruay idi ti uni dagiti baka, baboy, kabalio ken dadduma pay a dinguen iti aglawlaw. Ita, manmanon dagiti adda arban ti nuang ken bakana. Nasukatanen iti kuliglig wenno traktora dagiti ramit a pagtalon. Kaaduanen a ti panagsugal ti aramid dagiti agkabannuag imbes nga inda makitangdan iti arado, pak-ol, bunubon, raep, wenno makigapas. Dimmur-as ti ekonomia ti bario ngem simmadut met dagiti tao.

Nakadasaren iti lamisaan dagiti taraon a pamigatda idi bumaba.

"Mamigatkan, ‘long," kinuna ni Lourdes ket pinattoganna iti napaburek a linebbek a mani ti pagkapkapean ti lakay.

"Ni manangmo a Shirley?"

"Nasapa a nagrubuat, ‘long. Saan pay ketdin a namigat. Adu kano ti asikasuenna a papeles iti opisinana."

"’Nia nga oras a simmangpet?"

"Pasado alas onsen, ‘long. Siniripnaka iti siledmo ngem nakaturogka kano iti butuabutuagmo."

"Nakitam ti nangitulnog kenkuana?"

"Nangisit a kotse, ‘long. Ni laeng met Manang Shirley ti nakitak a dimsaag. Diak nakita ti drayber ken no adda pay sabali a nakalugan."

Marmaratamnay a namigat. Saan a kastoy a situasion ti inar-arapaapna a biag ti anakna ita ta addan bukodna a pamilia. Ninamnamana idi nga maaddaan a dagus iti apo ket mapadasanna pay daytoy nga aywanan bayat ti panagtrabaho dagiti annakna. Mayadal ken maidalanna pay ti apokona iti nasayaat a sursuro ken galad iti paniriganna a disiplina. Ngem baliktad ti mapaspasamak ita iti pamilia ni Nato.

Pasado alas nuebe idi makadigos. Nagsubli iti kuartona ket namrayanna ti nagbuya iti damdamag iti telebision. Rautenen ti US ti Iraq.

Natukay ti panagbuya ni Tata Mauro idi matimudna ti nagsardeng a motorsiklo iti sango ti pagtaenganna. Nakaradakad ti daan a galba a rikep ti ruangan ti inaladan a naiduron. Nagtaul ti asona a bulon ti panagareng-eng daytoy. Nangngegna ti paraw a boses ni Shirley a nangpaadayo iti aso a mabalin a mangkarkarab-as kenkuana. Agdardaras ti arimpadek ti manugangna nga immuli iti agdan. Nagsabat dagiti matada idi makalaem iti kadaklan ngem awan ti simngaw a boses ni Shirley. Nagderetso daytoy a simrek iti siledna. Nangngegna ti anug-og ti manugangna apaman a nairikepna ti ridaw ti kuartona.

Apay a nagawid ni Shirley manipud iti trabahona? Ania a gapu ti pagsangsangitanna?

Nasapan a sardam idi rumuar ni Shirley iti kuartona.

"Inawagak ni Nato," panangirugi ni Shirley a nagtugaw iti sopa a dumna iti butuabutuagna. "Saan kano pay nga agawid uray no mangrugin ti gubat!" Immanges ni Shirley iti nauneg.

Nagsangit ni Shirley. Ipasimudaag laeng daytoy ti panagayat ni Shirley iti anakna. Ngem apay a saan a maawatan ni Nato ti rikna ti asawana? Ania a talaga ti kayat a mapasamak ti anakna? Saanen a maikanatad daytoy nga ar-aramiden ni Nato! Panawenen a makibiang. Iti pagrukodanna, ad-addan a ti anakna ti yan ti biddut iti relasionda nga agassawa.

"Kayatko a makasarita ni Nato," kinunana idi maalana ti simbeng ti riknana.

"Amang!" Alanganen ti boses ni Shirley sana inapput ti rupana ket nayugyog manen ti abagana.

"Adda kadi ilimlimedmo kaniak a problema?"

Nabayag a saan a nakatimek ni Shirley bayat ti ikikitana iti ruar ti tawa. "Panawenen a maammuanyo ti pudno a situasionmi nga agassawa," kinunana. "Nabayagen daytoy a kalkalubak nga inaramid ni Nato kaniak. Ammok, amang, a siak ti babbabalawem iti amin a napasamak iti relasionmi. Ti kaadda ti sabali a lalaki iti biagko. Ngem kinaagpaysona, amang, saanko a kayat a mapasamak ti kasta. Ay-ayatek ti anakyo. Idi makirelasionak ken Jude, kayatko laeng a balsen ni Nato. Linokonak ni Nato!"

"Lawlawagem koma ti amin, anakko. Saanka a maawatan!"

"Sakbay a nakirelasionak ken ni Jude, naammuak nga adda sabali a babai a kadendenna ni Nato idiay Saudi. Maysa a nurse iti King Abdul Assis Military Hospital iti Riyadh. Nagaplikarda a kas agassawa iti Embahada ti Filipinas iti Riyadh ket inusarda ti marriage contractmi ken Nato. Duan ti annakda. Naminduan a nagbakasion ditoy Filipinas ngem saan nga imbaga kaniak ni Nato."

"Nakaammuam dayta?"

"Ipagarupko no panangparpardayada laeng idi ken Nato ti amin ta saanna met nga aminen no damagek kadagiti suratko kenkuana. Namatiak met a saan nga agpayso ta regular met ti panangpatulodna kaniak ti sueldona. Kinaagpaysona, amang, saanko a kinurangan dagiti impatpatulodna kaniak. Nakadepositoda iti bangko. Mismo a bukodko a birok dagiti ginasgastok kadagiti luho ti biagko. Iti komperensia a timmabunuak itay napan a lawas, nakasaritak ti maysa a kinatrabahuan ni Nato idi idiay Saudi. Imbagana ti amin a kabibiag ni Nato ita ken no taga-ano ti agdama a kadendennana. Baknang gayamen ti anakyo. Awan kuentana ti kuarta nga impatpatulodna kaniak gapu ta dakkel ti mapaspastrek ti door-to-door a negosiona idiay Saudi. Adda sangapulo a ridaw nga apartmentna idiay Quezon City a papaabanganna. Bakante ti maysa a unit nga isu ti pagindeganda no agbakasionda iti kabitna. Isu ti maysa a nakaibayagak a simmangpet itay napan a lawas ta napanko pinennek a mismo no pudno dagiti imbaga ti kaklasek. Ket pudno amin ti naammuak ta nakasaritak pay a mismo ti pamilia ti kabitna ken dagiti agab-abang iti apartment ni Nato." Pinunasna dagiti luana.

"Idi inawagam ni Nato, imbagam kadi ti naammuam maipapan kenkuana?"

"Saan, amang. Masapul nga agsaritakami a personal. Diak impadlaw ti kaadda ti ammok maipapan iti inaramidna. Nasaysayaat nga agtalinaed a palimed ti palimedna agingga a saan a sumangpet ditoy Malabbaga. Pagaw-awidek tapno ditoy koma nga agsaritakami a naimbag ket risutenmi ti problema ti relasionmi ngem di met agawid."

"Ania ngarud ti desisionmo ita?"

"Saan a nasken a paibaludak iti daytoy a problema, amang. Agaplikarak metten nga agtrabaho iti abrod."

Napaumel ni Tata Mauro. Ik-ikutan pay laeng ti manugangna ti kinaemma a pagtamtamdaganna idi sakbay nga agkallaysada ken Nato.

MULMULENGLENGAN ni Tata Mauro ti saggaysa a panagregreg ti naluom a bulong dagiti muyong iti lakon ti paraangan bayat ti nainayad a panaggaraw ti butuabutuagna iti balkonahe. Nakangaton ti init. Mangmangngegna ti panaggaraw ti pendulum ti antigo a pagorasan iti kadaklan. Ammonan nga addan iti tangatang ti eroplano a nagluganan ni Shirley a mapan agtrabaho idiay Canada a kas caregiver.

Laud

2003-05-09T13:01:00.000+08:00

Sarita ni LORENZO G. TABIN

Timek 1

AMMOK nga addakayo ditoy a biag sumurok a pitopulo a tawenen ti napalabas. Ngem sa la in-inut a simken iti panunotyo iti in-inut a panagbukar ti nakemyo.

Sinursurotkayo iti sadino man a napnapananyo. Amin nga aramidyo. Amin a katkatawayo. Amin a sakit ti nakemyo a gubuayen ti pannakapaay. Amin a balligiyo. Amin a ragsakyo. Manipud iti saklot dagiti nadungngo nga innayo. Iti sappuyot ti manangngaasi a daga a nakaipasngayanyo.

Saanak a naaw-awan iti biagyo.

Ngem adu ti gundaway a diyo maamiris ti kaaddak iti sibayyo. Wenno manmano ket ngata nga umagibasak iti isipyo. Nangruna no agsagsagrapkayo iti nabuslon a parabur.

Awan ngamin ti timekko a mangngegyo. Awan ti ladawak a makitayo. Tapno koma kanayon a malaglagipdak.

Ta diak pagrebbengan ti mangipinta iti bukodko a ladawan. Saan a siak ti mangipangngeg iti timekko.

Dakayo ti rumbeng a mangbukel iti ladawak, uray no iti panunotyo laeng. Dakayo ti mangtimud iti timekko, nga agbalin a dayyeng wenno ayug iti puso ken panunotyo. Ta ti ladawak ken ti timekko ti agbalin a paratignay iti tunggal darikmat iti unos ti panagbiagyo.

Ngem ania ti ar-aramidenyo?

Pakauna

KASLA adda timek a mangyar-arasaas kaniak... agpayso gayam a dika pay nakadigos!" Nailansa ni Tang Mike iti ridaw ti kuarto ni Tang Dave. "Playboy sa manen ‘ta basbasaem?" Siniraratna ti magasin a kurkuridemdeman ni Tang Dave iti iking ti kamana. Naiwangwang ti venetian blind iti daya ket nagaragaag ti naisapaw a buok ti gayyemna a nangtallikud iti tawa.

"AARP Modern Maturity." Linidlid ni Tang Dave dagiti matana.

"Napintas daytoy nga artikulo maipanggep iti kapanunotan ni Kofi Annan. Kunana: ‘You don't hit a man on the head when you've got your fingers between his teeth.'

"Sinno dayta a Kofi Annan?"

"Isu ti agdama a Secretary General ti United Nations. Kapaminduanan ti agtakem. Lakay metten ngem nagkaykaysa dagiti kameng ti UN a nangpili manen kenkuana apaman a naawatna ti premiona a Nobel Peace. Isaksakitnatayo nga... adun ti tawenna... Agbasaka ngamin met sagpaminsan tapno dinaka maadaywan ti panawen. Adayon ti nakaarusam, Miguel..."

"Mike, kunam kadi lattan, ta addata ngaruden ditoy America. Naikupinen daydi Miguel. Computer age sa ti awagdan ti panawen ita... ken lakay, kunam kadi lattan. Apay, aya, ket lakayka met a talagan. Pitopulomon."

"Pampanunoten ni Kofi Annan ti masakbayan ti sangalubongan a panaglakay..."

"Ti kunam, matengngelna ngata ti panaglakay? Maisublina ngata ti pitopulom idi agkabannuagka pay?"

"Saan, ngem maikkannaka iti namnama nga agragsak kadagiti nabati pay nga aldaw a panagud-udaudmo itoy a biag."

"Ay siay, inka ketdin agdigos ket ti papananta. Amangan no nalipatamon," inkanuskos ni Tang Mike iti teltelna ket timmallikuden.

Minulenglengan pay ni Tang Dave ti basbasaenna sakbay nga inkupinna. Imparabawna ti magasin iti lamiseta iti sikigan ti kamana. Immanges iti nauneg a timmaliaw iti daya a sinanguan ti tawa ti siledna. Inwangwangna itayen ti venetian blind ngem dina linuktan ti nakatangep a sarming a rikep ti tawa. Uray no kasta, nabatad a makitana ti nadalus a langit iti daya. Ken ti globe willow tree iti abagatan-a-daya ti apartmentda. Nakapagbulongen ti narukbos a kayo ket nagminaren ti panagsinanlubong ti sukogna.

Serserrek ti Abril ket dandanin agngalay ti Spring wenno Panagsusulbod a maysa kadagiti uppat a panawen iti America.
Timmakder ni Tang Dave. Nagkayang a nagdeppa. Sa naglagtolagto. Nagbilang. Sa nagpug-apug-aw.

"Ania man ti..." Timmungraraw ni Tang Mike. "Apo, aya, ta dikanto la mauma nga agek-eksersais!"

"Pangpaatiddog iti biag, Mike. Pangpaatiddog," kinuna ni Tang Dave a dina tinaliaw ni Tang Mike.

"'Nia ti kayatmo? Abutem ti tawen ni Metusalem? Purawton ti wak!"

"'Mom, aya, no agmilagro?" Saan nga insardeng ni Tang Dave ti aramidna.

"Sus!" Nagkanuskos ni Tang Mike. "Ammom no apay a maan-anusanka?"

"Gapu ta maan-anusanka."

"No! No! Gapu ta padaka a Saluyot! Ken agpadata iti gasat. Dimo kadi mapampanunot no apay a nairanrana la unay ti panagtugmok ti dalanta ket naglawa ti America? No di la nakapimpiman ti langam idi damoka a makita idiay City Park... No dika inawis, pagyanam koma? Kalpasan ti panangpatapuak kenka ti ubing a Puraw nga asawam... Ngem bay-amon ti napalabas... ipapanta laengen nga agpadata a nagasat iti panagtugmok ti dalanta. Malagipmo a kunak idi, nga adu ti mayat nga umay makikabbalay kaniak, ngem managpiliak a tao? Idi damo pay la a makitaka, ammokon nga agkapudosanta. Ngem, ne, umaldawen. Dika pay namigat..."

"Apay ngata, Mike, a magusgustuan dagiti lallakay a lagipen ti napalabas?" Pinarimriman ni Tang Mike ni Tang Dave.

"He!" Kinusilapan ni Tang Mike ni Tang Dave. "Aggunaykan, kunak... kaska la ubing a dagdagdagen."

"Narigat ti naganat, Mike, aglalo no lakaykan. Urnongem ti nabati a pigsam para kadagiti dumteng nga aldaw."

"Sige man laengen... Inka agdigosen. Inton makadigoska, agtaruskanton ‘diay kosina ta isaganakon ti pamigatta."

"Agyamanak unay, Mike. Gapu iti ar-aramidem kaniak, malaglagipko la ngarud daydi nagawan nga immuna nga asawak."

"Langgong a lakay!" kinuna ni Tang Mike ket timmallikuden a napan iti kosina.

Nangala ni Tang Dave iti pagsukatanna. Simrek iti banio. Naannad a nangpusipos iti dua a ballugo ti bath tub ta dina kayat a nalamiis wenno napudot unay ti pagdigosna. Narigat ti agsakit, kanayon nga ipalagipna iti bagina.

Idi sanguenda ti kinirog nga inapuy a nabawangan, saggaysada nga itlog ken saggaysada a suliso nga insagana ni Tang Mike, binidingbiding ni Tang Dave ti taraon sakbay a nagsubo.

"Nasken a balanse ti ipauneg a taraon, Mike," nalamuyot ti ayug ni Tang Dave. "Saan a mabalin nga inaldaw nga itlog. Saan a mabalin nga inaldaw a karne. Kasta met a saan a mabalin nga inaldaw a nateng."

Timek 2

Kanayon a siririingak. Ammok ti kaipapanan ti tunggal karasakas dagiti pinanid a maukrad. Ammok no natingra wenno nakusnaw dagiti balikas a nailanad. Addaak iti alintataoyo, Dave a David idi addaka idiay Sabang a pinasukatam idi nagbalinka nga Amerikano. Nupay naan-anaykan a makipagili iti America, sika pay laeng daydi kaippasngay a David a sinursurotko. Ti isipmo, pinessaan dagiti balligi ken pannakapaaymo. Iti man trabaho wenno iti ayat. Iti labes dagiti malukot nga aldaw ken mayaplag a rabii, agriingka latta iti sumuno nga agsapa a kanayon a sumangoka iti daya. A singisingan ti init. Iti uray ania a panawen.

Kaslakayo la agkasingin, Dave ken Mike, a Miguel idiay Saud, manipud idi nagsabat ti dalanyo. No agkuyogkayo, kasla dakdakayo ti tao iti lubong. No adda kanen ti maysa, kanenyo a dua.

Maysa la ngata a nginabras ti uratyo ti di nagsilpo: saan a masnop ti sanguam, Mike, no agriingka, daya man wenno laud, abagatan wenno amianan. Agpadakayo a nakadata no maturogkayo. A kas man la tangtangadenyo ti bobeda ti langit. A tunggal rabii a panangsappuyot ti iddayo iti naduri a bukotyo, kas man la mapespessaan ti agbukar nga agsapa. Saan a mailinged kaniak nga adda banag nga im-imluyan ti mugingyo, a kas man la tagtagiurayyo ti adu pay nga agsulbod nga aldaw. Nasalun-at ti panangarakupyo iti agbukar a lawag. Sika, Dave, sanguam amin malaksid ti pananglikliklikmo iti laud; agingga a kabaelam dimo kayat ti sumango iti laud...

1. Panagsusulbod: Main Street Plaza

Ni Tang Mike ti pinagmaneho ni Tang Dave iti kotsena a Thunderbird 77. Di kayat ni Tang Dave ti agmaneho ita ta malaglagipna manen ti Puraw nga asawana a nangpanaw kenkuana. Kas iti panagsulbod dagiti uggot ken panagbukar dagiti sabong, nalasbang nga agsubli iti lagipna ti Puraw iti kastoy a panawen.

Nagsikkko ni Tang Mike iti kanawan nga agpadaya iti Lancer Way manipud iti Kalye Harvey a yan ti apartmentda. Saanen a mailinged ti kaadda ti Spring (Panagsusulbod) iti panagsulbod ti nadumaduma a saringit dagiti kayo a nataratar iti igid ti kalsada, kasta met ti nabun-as a panagsampaga dagiti tulips nga amarilio, bioleta, puraw, wenno nalabaga ti sabongda iti paraangan dagiti balbalay. Adda pay la ti lamiis nga imbati ti napalabas a Winter (panawen ti niebe, nga ad-adda nga ammo dagiti Filipino iti America nga isno, saan a niebe), a mangpaspasalibukag iti rikna ni Tang Mike.

Magustuan ni Tang Mike ti agmaneho ket kaykayatna pay a suroten dagiti side streets ta makarit ti kabaelanna iti sango ti manibela. Ken maadalna dagiti lugar, uray no masansanen a pagpagnaanna.

Nagsikko ni Tang Mike iti 2700 West a nagbaetan ti City Hall ken ti Valley Fair Mall, sa nagpadaya iti 3500 South a kumamang iti Freeway I-215 nga agrikus iti county. Nagpaamiananda iti I-215 sada simmiasi iti I-80 a mangbeltak iti puseg ti siudad sada kimmamang iti 600 South ken nagpaamianan iti 200 West. Nagparada ni Tang Mike iti ikub ti Dees' Restaurant iti North Temple ket nagnagnadan a nagpadaya a kumamang iti Main Street Plaza iti nagbaetan ti City Temple ken ti Administration Building. Iti amianan a sikigan ti North Temple, nabileg ti takder ti Conference Center a mangtannawag iti Temple Square iti abagatan ken makidinnaer iti kapitolio iti amianan a daya. No makitkita ni Tang Mike dagitoy a buya, aglalo iti Spring, malagipna nga idilig ti Saud a kabakiran ti aglawlaw. Sinukog ti Nakaparsuaan ti Saud idinto a tao ti nangsukog itoy siudad a nagbalinen a lubongda.

Iti dayta nga agsapa ti Sabado, adun ti nadanon da Tang Dave ken Tang Mike nga agpalpalabas iti oras iti plasa. Nalalangto dagiti pandaka a kayo a parparungbuen dagiti namaris a tulips iti aglawlaw. Iti tengnga ti plasa, nalitnaw ti bassit a sementado a dan-aw a paglalangoyan ti agduduma ti marisna nga ikan a dandanuman dagiti babassit a fountain iti aglawlaw ti dan-aw. Paggugusto dagiti turista a sarungkaran daytoy Main Street Plaza a dua a tawenna pay laeng. Agduduma ti puli dagiti tao nga agisaw-isaw.

Iti nagtugawanda a sementado a banko, insursurot ni Tang Dave ti panagkitana kadagiti agpaamianan ken abagatan iti plasa. Agsisinnabat, agsisinnibbaingda. Dagiti ubbing aggagarikgikda a kibin dagiti nagannak kadakuada. Dagiti agkikibin nga asmang adda bituen iti agsapa kadagiti matada.

"Dekahon a biag," kinuna ni Tang Dave, nga awan ti masnop a nangitu-
ronganna.

Tinaliaw ni Tang Mike, ngem nagtalinaed a naem-em dagiti bibigna.

"Mike, ammom kadi a dekahon met ti biagta?"

"Amangan no kunam pay a delungon?" kinuna ni Tang Mike a dina tinaliaw ni Tang Dave.

"Paggapgapuan ken pappapanan ti tao?" Insungo ni Tang Dave dagiti tao.

"Kasda met kenka, a. Apay nga addaka ditoy? Apay a dika nagnunog ‘diay San Juan? Adu a gapu ti panagtawataw ti tao. Ngem kas kenka, kas kaniak, diak maawatan no apay a ditoy ti nangipalladawan ni gasat kaniak. Kalpasan ti ipupusay daydi nagawan, nga awan ti naibatina a bunga a katakunaynayko koma, ti la addan a naturturongko iti America. California, Delaware, Florida, sa ditoy..."

Pimmuskol ti tao iti plasa. Manipud iti City Temple, naragsak dagiti apagkallaysa a Puraw ti nobia ken Nangisit ti nobio a rimmuar iti inaladan ket nagturongda iti plasa, a kaduada dagiti kabagian ti agsumbangir. Nagreretratoda, ken saan a maymaysa ti mangibidbideo kadakuada.

"Nasayaat a panaglaok ti puli," nakuna ni Tang Dave.

Naulimek ti grupo dagiti apagkallaysa a simrek iti ikub ti templo.

Immakar da Tang Dave ken Tang Mike iti laud a ligason ti Main Street Plaza, nga aw-awaganda iti Temple Square, iti pingir ti City Temple iti abagatan, nga abagatan met ti Tabernacle Building a kasla napakleb a kagudua ti dakkel a lubong--nasuroken a sangagasut ti tawen ti pasdek. Kas iti plasa, nalasbang ken namaris dagiti tulips ken dadduma a kaykayo. Naumbi ti ayug ti kanta dagiti kameng ti Tabernacle Choir nga agen-ensayo iti kantaenda iti sumuno nga agsapa ti Domingo. Dinomingo nga ipabuya ti Bonneville Communications iti telebision ti Tabernacle Choir.

"Kas man la paraiso ditoy, Mike!" Nagkidem ni Tang Dave a nangnanam iti maipatpatayab nga ayug iti Tabernacle Building.
Iti South Temple, iti ruar ti Temple Square, adda bassit a grupo nga agididiaya iti polieto ti pammati a maigidiat iti itaktakderan ti City Temple. Nadagsen ti nabanayad a litaklitak ti landok a sapatos ti nangisit a kabalio a nagguyod iti karuahe iti South Temple.

Timek 3

Awan gawayko a mangtubeng iti gagemmo, Dave. Adda dagiti paltiing iti isipmo, babassit a timek, a kayatko a timudem. Ngem dayta a bileg nasken a sika a mismo ti dumngeg. Adda paglintegan iti biag a nakaitalimudokan ti rebbengek ket agingga la dita ti agpang a pagaliwaksayan ti kabaelak.

No kayatmo a gaw-aten dagiti bituen a naririmat iti panawen ti kalgaw a pannakatubay dagiti baro a padas, awan gawayko a mangtubeng. Ammok nga adda pagpatinggaan ti kabaelam a gaw-aten. Ngem no adda bilegmo nga agtayab iti tangatang, ala ket surotenka iti sadino man a turongem. Tangay tumadtadem ti panagriknam iti kaaddak.

Nalaglag-an a tenglenka, Mike, ta no ullawka koma, nababa ti tayabmo. No ania ti adda a makan isu ti isubom. Awan dumam iti nataengan a bulong iti kalgaw nga agur-uray lattan iti agek ti sumuno nga aldaw.

2. Kalgaw: Timpanogos Cave

Kas paset ti panagsagana da Tang Dave ken Tang Mike iti ipapanda iti Timpanogos Cave National Monument iti Sabado, napanda naggatang iti masapsapulda iti Market Square. Gimmatang ni Tang Dave iti Noni Gold, ti nakabotelia a tubbog ti apatot a naaramid kano iti Hawaii, a pagpakiredna, malaksid iti binotelia a danum kas balakad dagiti nagdamaganda.

Sangkarengrengna ni Tang Mike a gumatang met iti ania man a masapulna, ngem nagkedked ti naud-udi. Awan arisgarna a sumang-at iti Timpanogos ket no di la gapu iti adu a panangpilit kenkuana ni Tang Dave, adayo a mapanunotna ti mapan iti dayta a lugar.

Dandanin agngalay ti Summer ket mariknan ti kinnit ti darang ti init. Tumingtingra metten ti nadumaduma a maris dagiti bulong—amarilio, berde, bioleta, nalabaga, ken adda pay asul ken puraw. Uray ti globe willow tree iti sidiran ti apartmentda, pinatayengtengen ti Summer ti berde a bulongna nga apagapaman nga indayonen ti nalanay a pul-oy.

Nasapa a nagriing ni Tang Dave. Nasapa a nagdigos. Nasapa a nangisagana iti masapsapulna—insakemanna metten ni Tang Mike, a pangay-ayona a mangkadua kenkuana. Sigud nga isu ti dagdagdagen ni Tang Mike, ngem baliktad ita.

"Dimonto pagbabawyan ti isusurotmo kaniak," kinuna ni Tang Dave bayat ti panagmanehona nga agpaabagatan iti I-215 a kumamang iti I-15. "Dakkelto a padasmo iti unos ti panagbiagmo ti isasang-atmo iti Timpanogos."

"Unos ti panagbiagko?" Nagarko ti kiday ni Tang Mike. "Naimbag koma no ubingak pay. Ngem daytoy nga edadko... Masdaawak no apay nga arisgaram pay la ti sumang-at."

Imbes a sumungbat ni Tang Dave, inyintekna ti panagkitana iti masanguananda a nakaiban-uyatan ti I-215. No dadduma, kumita iti agsumbangir a sikiganna. Bay-anna lattan a saligan dagiti kaskasero; maysa pay amkenna nga agpalia ti Thunderbirdna a 77 iti ngalay ti freeway. Pengpengdanna ti agdungsa, ta dina maliklikan no kasta nga agmaneho iti nawatiwat. Dina impilit a ni Tang Mike ti agmaneho, amangan no ad-adda a di sumurot.

Pinunnona itay iti gasolina ti tangke ti luganna ngem dandanin nagudua idi dumanonda iti pagawatan ti sangaili ti Timpanogos Cave National Park nga inipit ti dua a naursa a dadakkel a bantay. Kasla umuli nga uleg ti kalsada ket dayta ti ammona a nalaka a nakaibusan ti gasna. Adun ti nadanonda a turista nga agur-uray iti kaduada a mangbuya iti videotape maipanggep iti Timpanogos. Ti rasonda a mangipabuya: tapno adda gundaway dagiti turista nga agsanud no kas pangarigan ipapanda a dida kabaelan ti sumang-at. Ngem makaay-ayo ketdi ti panangilawlawag ti natudingan a mangilawlawag ket awan ti nagtukiad malaksid ni Tang Mike.

"Diak patien a kabaelak pay nga ulien," kinunana idi maibaga a maysa a milia-ket-gudua ti kaatiddog ti akikid a desdes nga umuli. Agarup a tallo ribu a kadapan ti kangatona. "Sika lattan ti agtuloy, Dave. Urayenka laengen ditoy. Awan duaduak a diak kabaelan ti sumang-at."

"Addata la ngaruden ditoy," kinuna ni Tang Dave. "Sumang-attan. No kabaelan dagiti babbai, dita ketdin kabaelan?"

"Ubbingda. Data ngay?"

"Kabaelanta, ania ketdin!"

Ket gimmatang ni Tang Dave iti tiketda uray di pay nagwen ni Tang Mike. Napan nangala iti kotse iti sagduduada a botelia ti danum ket impabitbitna ken ni Tang Mike ti dua.

"Imulam iti panunotmo a kabaelam," kinuna ni Tang Dave idi rugiandan ti sumang-at. "Ken dimo pampanunoten ti kaatiddog ti desdes nga agpangato."

Kasla naikitikit nga uged ti desdes a kimmalipkip iti naursa a bakrang ti bantay. Bato ken saggaysa a kayo ti adda iti kanigid a bakrasna a no tangaden kurang la marung-ad ti tengnged. Kakaykaywan iti derraas a kanawan a di mangngeg ti pagdissuan ti bato nga agtulatid.

Dida pay nakaaddang iti duapulo, agranetreten dagiti tumeng ni Tang Mike.

Awan ti ranetret dagiti tumeng ni Tang Dave, gapu ngata iti binigat a panagwatwatna, ngem mariknana metten a kasla umer-erteng dagiti piskelna.

"Agsardengta pay!" inyanal-al ni Tang Mike. Timmangad iti papananda. "Adayo pay!"

"Dika tumangtangad," kinuna ni Tang Dave. Intuloyda ti sumang-at. "Italimudokmo ti panagkitam iti dalan. Dika kumitkita iti baba... iti derraas."

Adda dagiti pagestasionan nga agkuna no mano pay a kadapan ti sang-atenda. Adda saggaysa a masabatda.

"Adayo pay?" no kua saludsoden manen ni Tang Mike iti masabatda.

"Adayo pay!" isungbatda. "But amazing!"

Nakamakam ida ti pangrapisen a lalaki nga adda sakbatna a gitara.

"Hello, guys!" kinunana. "Are you okay?"

"I'm dying!" inyanangsab ni Tang Mike.

"Asidegen, ‘nia?" dinamag ni Tang Dave.

"Adayo pay," kinuna ti lalaki. "Ngem makadanonkayonto. Siak, maminduaak a sumang-at iti makalawas."

"Apay nga adda gitaram?" dinamag ni Tang Dave.

"Adda balasang idiay ngato a magustuanna ti aggitara," kinuna ti lalaki. "See you later." Ket pinartakannan ti simmang-at.

Napanganga ni Tang Dave. Iti askaw ti lalaki, kas man la magmagna laeng iti patad. Awan sa pay sangapulo nga addang ti napagnada idi agsardeng manen ni Tang Mike.

"Diak kabaelanen, Dave!" inyal-al ni Tang Mike. "Naibusen ti angesko!"

"Uminumka," kinuna ni Tang Dave.

Nakamakam ida ti panglukmegen a babai. "Hi, guys!" inkablaawna. "Are you okay?"

"Yes, we are," kinuna ni Tang Dave.

"No, I'm not!" kinuna ni Tang Mike. "I'm dying!"

Nagkatawa ti babai. Imbagana nga adda la iti panagsanay. Mamitlo kano iti makalawas a sumang-at.

"Nasken laeng," kinuna ni Tang Mike a nangisursurot iti panagkitana iti babai nga agarup itarayna pay ti sumang-at. "Adu pay ti nasken a regregenna!"

Agkuy-os ti rusok ni Tang Mike no mailaw-an a kumita iti derraas iti sikiganna iti kanawan. Agkarawa iti kanigid a mangsapul iti pagkaptanna.

Agritturittuok metten dagiti tumeng ni Tang Dave ngem saan a nagpadpadlaw. Agkuy-os met no kua ti riknana, ken angsaben metten ngem adda timek iti isipna nga agkunkuna: kabaelam, Dave, kabaelam!

Agdua nga orasen a sumangsang-atda ta umas-assidegen ti panagsardengda. Adun ti nakalabas kadakuada a sumang-at, ken nasabatda a sumalog. Dandanin agmatuon ket pumudpudot ti aglawlaw, malaksid kadagiti pasetna a nagbalayan ti isno a di nabaelan a rinunaw ti kalgaw. Iti umuna a gundaway, immapay iti panunot ni Tang Mike nga asidegen ti pagtungedan ti biagna. Pabasolen ti panunotna ni Tang Dave, ngem babalawenna met ti bagina ta dina impetteng ti nagkedked iti awis ti gayyemna.

Nakadanonda iti pagpaknian a kasla agbibitin iti rangkis iti pangrugian ti nabati nga apagkatlo ti desdes. Aglamiisen ti ling-et ni Tang Dave ket saan a ganggannaet kenkuana dayta a rikna. Partaan ti pasungadenna a madi a rikna. Idalupisakna la koma ti kunana iti uneg ti pagpaknian ngem ad-adda a maulaw iti angot. Kinaaduna ti imminum. Dina impadlaw ti riknana ken ni Tang Mike idi rumuar.

"Asideg kanon!" kinunana nga umis-isem. Iti unegna, indawatna a maikkan pay iti umdas a pigsa.

Nagtugaw ni Tang Dave iti ruar ti pagpaknian bayat ti isusublat ni Tang Mike. Inwarasna ti panagkitana iti amianan, daya, ken abagatan. Iti amianan, nababbaba ti bantay ngem iti yanda. Iti daya, naursa a derraas, ket iti ipapanna nga alimpatok, nakitana ti ipus ti dana a sursurotenda. Iti abagatan, nakarit dagiti tangkiran a kayo nga agbibitin iti bakras ti bantay. No kumita koma ni Tang Dave iti laud, makitana ti nagtamedan ti dua a bantay ket iti nagngangaanda, maitangkarang ti tanap ti Timpanogos ken ti nagsikogan ti Karayan Jordan. Ken inaldaw a lumnekan ti init. Matannawaganna koma ti sangabukel a laud a paginanaan ti agtulid nga aldaw.

Dina kayat a panunoten nupay ammona nga adda sadiay ti Karayan Jordan—no apay nga impasurotda ti nagan dayta a karayan iti Karayan Jordan idiay Israel, paset dagiti banag a likliklikanna a lagipen.

Nakatulong ken ni Tang Dave ti panagtugawna iti kayo a bangko bayat ti panangurayna ken ni Tang Mike. Idi sarunuenda dagiti padada a turista, adda bassiten kiredda a nangbilang kadagiti askawda. Dandanidan maibus ti sagsangaboteliada a danum. Ngem saan a kayat a sagiden ni Tang Dave ti maikadua a botelia ta saganana iti isasalogdanto.

Pinadasna a di panunoten ti panagsang-atda. Ketdi, pinagsalana ti panunotna iti Noni Gold nga imminumanna iti tallo a kutsara itay agrubuatda iti apartmentda. Ken dagiti naragsak a kalmanna. Ken liniklikanna ti kimmita iti ngato ken iti baba. Ngem kadarrato a taliawenna ni Tang Mike. Sangkakunana nga asidegdan. Ngem ammona nga ul-ulbodenna ti bagina ta uray isu ket maganatan metten a makadanon iti ngato. Nasuroken a dua nga orasda a sumangsang-at. Kasano pay ngata ti kapautda a sumangat?

Tangadenna koma ti init ngem dina kayat a maammuan a dandanin agmatuon. Ngem uray no kasta, ammona a kasta ta makitanan ti anniniwanna, a kayatna a sawen, nagparangen ti init iti naglingedanna a mungay ti bantay a sangsang-atenda. Madamdama pay, agligsayton; agin-inayadton nga aglemmeng ti init iti laud.

Nakapamin-anoda pay a nagsardeng. Dida metten mabilang no mano ti nanglabas kadakuada a sumang-at ken nasabatda a sumalog. Ita a nasaludsod ni Tang Dave iti unegna: ania ti maganabna iti nagpagusanna a sumang-at? A mapan mangkita iti nalatak a kueba iti tuktok ti Timpanogos? Apay ngamin nga iti pay tuktok ti bantay ti nagsaadan dayta a kueba? Ania a talaga ti adda iti uneg dayta a kueba?

Tinaliaw ni Tang Dave ni Tang Mike. Kasla bilbilangen ti naud-udi ti askawna, a nakadumog, a kasla awan tao iti asidegna.

"Welcome to the Timpanogos Cave National Park!" Nasinga ni Tang Dave iti nabara a kablaaw ti naisem a babai.

Addadan iti pantok!

"Nakitam!" Nagrimat dagiti mata ni Tang Dave a nangsipat iti abaga ni Tang Mike a kasla agdudungsa a ganador dagiti matana.

Iti ngiwat ti gukayab, narikna ti Tang Dave ti nalamiis a sang-aw nga aggapu iti uneg. Adu ti nakakaskasdaaw a banag nga inlawlawag ti giya. Naglaon iti tallo a kueba iti ginasut nga agduduma ti sukogna a calcite wenno taredted a nagbalin a bato a pimmirak wenno bimmalitok ti marisna. Natitiradda. Kangrunaanna ti pannakadiskobre iti gukayab. Daydi bunggoyda ti immuna a nangdappat iti daytoy nga estado ti America. Awan ti danum idi iti aglawlaw ket ti la nagsapsapulanda agingga a nakadanonda iti dapan ti Bantay Timpanogos. Manipud sadiay, nakakitada iti tugot ti leon; adda pammati a no agsapul ti leon iti danum uray bantay ulienna. Sinursurotda dayta a tugot agingga a nakadanonda iti yanda ita. Bassit kano ti serkan idi punganay, ngem pinadakkelda. Tapno nasaysayud ti pannagna wenno yuusok dagiti turista, napanunotda a nayonan wenno ilawa ti abut ti kueba. Inikkanda pay iti silawna a bombilia. Maysa a nakaskasdaaw a bileg ti tao ti panagisang-atda kadagiti inaramatda. Adu ti tektites nga imbaga ti giya a ditoy laeng a lugar ti pakasarakan.
Nupay talaga a nakakaskasdaaw dayta a lugar, saan a naaw-awatan ni Tang Dave ti nangngegna. Ti napateg kenkuana, natungpalen ti panggepna a sumang-at iti dayta a bantay.

Sabali a ridaw ti rimmuaranda. Apaman a nakapagpipinnakadada kadagiti kaduada a simmang-at, ken kadagiti mangimaton iti kueba, immunan ni Tang Dave.

Nagsardeng iti wangawangan ti dana a sumalog—sabali ti sinang-atanda a nagturong iti sinerkanda iti dana a nangsabat kadakuada iti rimmuaranda, ngem agsabatda met la iti saan unay nga adayo. Nagbannikes ni Tang Dave a simmango iti laud: iti umuna a gundaway. Ket kas man la nalawa nga isem ti nagkayangan ti dua a bantay a nangsabat kadagiti matana.

Kinuna ni Tang Dave ken ni Tang Mike: "Makitam! Makitam!"

Ngem iti panagsalogda, kasla nakabirkakak a buaya ti derraas a makaalimpayeng ti kaunegna.

Timek 4

Naimbag la ketdin ta sabali ti naikudi a rebbengek. Iti lubong a paggargarawak saan nga agtulid ti oras ket diak pampanunoten ti panaglakayko a kas kadakayo, Dave ken Mike. Awan reklamok iti tunggal darikmat a pannakipulpulapolko kadakayo. Diak sintiren ti kettang ken pulkokko, agur-urokkayo man wenno agkatkatawa.

No man is an island, kunada. No baliktadek ngata, a no island is a man? Hmm. Saan a nasken kadakayo a nasinged nga aggayyem, ngem ammok nga ammoyo a kasta, ta no dadduma ket denggenyo ti nakapsut a timekko a manmano ti makaammo a dumngeg. Wenno makaammo nga adda kasta a timek a ti kaunggan ti pudno a makangngeg.

Maawatak no apay nga alusiisenkayo. Ngem diak la ammo no maawatanyo a nasken a masurot ti linteg ti nakaparsuaan. Narigat kadi nga awaten ti panagtulid ti panawen? Ti gundaway a pannakaipusing iti sangkatawan?

3. Autumn: Antelope Island State Park

Agluomen ti bulong dagiti kayo iti igid ti freeway iti dandanin agngalay ti Autumn wenno Fall wenno panagreregreg ti bulong, iti arinunos ti Oktubre. Pati ti globe willow tree iti abay ti apartmentda, natangkenanen dagiti bulongna ket saan a mabayag agregregdanton. Iti uppat a pannakadasig ti panawen iti America, daytoy a panawen ti di magustuan ni Tang Dave. Awan ganasna nga agpasiar, kaykayatna koma ti agkumeg iti apartmentda, ngem napaut unay ti tallo a bulan a dina panagaliwaksay. Saan nga umdas ti binigat a panagwatwatna tapno maiwagsakna ti pulkok nga agpilit nga agukop iti mugingna. Ken ti lamiis a mangmulmulmol kadagiti dakulap ken dapanna.

Sursuroten ni Tang Mike ti 65 m/hr a pagsurotan iti partak ti panagpataray iti Freeway I-15, ngem kayat ni Tang Dave a nabumbuntog koma.

Saanda nga agin-innuni, nagintuturog ni Tang Dave. Dina la koma kayat nga iti Antelope Island State Park ti pangpalabsanda iti sumagmamano nga oras, wenno iti sangabukel nga aldaw ti Sabado, kas ita. Ngem bagi ita ni Tang Mike a pinilit a sumurot kenkuana. Agarup sangapulo a milia ti kawatiwat ti I-15 a panurnorenda manipud iti Harvey a yan ti apartmentda sadanto sumiasi nga agpalaud iti bassit a kalsada a kumamang iti pito a milia ti kaatiddogna a rangtay a namagsilpo iti parke ken iti siudad ti Syracuse iti nalawa a Great Salt Lake.

Ania ti adda ditoy a parke a mangparasuk iti regget? naisip ni Tang Dave. Naiputputong ti Antelope Island State Park iti tengnga ti Great Salt Lake. Awan ti nalangto a buya iti uray ania a panawen. Disierto ti kaaduan a pasetna, malaksid kadagiti ruot a paggugustoda ti agbiag iti kasta a lugar. Ngem adda pagpastoran, wenno ranso, nga isu ti Fielding Garr Ranch. Adda pay visitor's center. Adu kano ti turista a sumarsarungkar apaman nga agngalay ti Spring agingga nga aggibus ti Autumn.

Nasinga ti panagpampanunot ni Tang Dave idi agbanurbor ken agaludaid ti Thunderbird 77. Namulagatanna ti pananglukat ni Tang Mike iti sarming iti batogna ket adda yaw-awatna iti tao iti gate. Addada gayamen iti pagentradaan.

"Enjoy your stay!" kinuna ti tao.

Enjoy? naisip ni Tang Dave.

Nagbanurbor manen ti Thunderbird 77. No dadduma agsaiddek ket dandani la maawanan iti anges.

"Dinatan sa met maidanon ‘toy batmanmon!" angaw ni Tang Mike.

"Nasayaat tapno saanta nga agtultuloyen," saan nga immisem ni Tang Dave. "Dita pay nakadanon, nabannogakon!"

"Nabannogkan? No magmagnaka nga agawid, dika ngata mabannog? Laglagipem, nasurok a duapulo a milia ti kaadayo ti Harvey. Naimbag koma no adda lumabas a Greyhound wenno UTA ditoy. Awan mayat nga agilugan kadagiti dida am-ammo."

Saan a nagtimek ni Tang Dave. Naalsem ti rupana a nangipalladaw iti panagkitana iti abagatan ken no dadduma iti amianan a sikigan ti rangtay—sabali a kita ti rangtay ti daldaliasatenda; awan adigi ken paradipadna ta ginaburan dagiti nagaramid ti nakaiban-uyatanna. Inrantana ti di kumita iti laud a masanguanda, a pangipadlawna ken ni Tang Mike ti isesekkad ti riknana a mapan.

"Bagim idi idiay Timpanogos, bagik met ita ditoy," bangbangir ti isem ni Tang Mike. "Amanusta laengen, gayyem. ‘Tay kunadan, give and take."

"'Nia pay koma ti maaramidak?" kinuna ni Tang Dave. "No adda la koma kabsatko, wenno kabagiak nga asideg ditoy, wen man, ta pagan-anoka met a kadua!"

Nagpaggaak ni Tang Mike. "Dayta ket!" kinunana. "Awan kabsatmo, awan kabagiam.... kastaak met. Di kapilitan a datan ti agkabsat. Kayatmo man, wenno kayatko man wenno saan."

"Malas!"

"Oy, saan. Nagasatta ketdi. Apay, kunam? No sika ti maibusan, wenno siak ti maawanan, addaka a sumaranay wenno addaak a pagsadagam. Malagipmo ‘di pannakapukaw ti pensionmo iti koreo? Ken ti panangputedda iti SSI-ko gapu iti biddut ti gobierno? Kasano koma ti biagta no awan ti tunggal maysa kadata?"

Idi makadanonda iti Antelope Island State Park, nabayag a nagrikusrikusda sakbay a nakadanonda iti Visitor's Center. Nasdaaw ni Tang Dave ta iti baet ti pannakaiputputong ti parke, saan a kasta ti ipasimudaag dagiti adda iti sentro. Awan dumana kadagiti babassit a pasdek a masarakan iti siudad. Kompleto dagiti masapsapul dagiti turista.

Ken adu ti tao! Putputong a lugar ngem adu ti tao? Ubbing, nataengan, ken adda pay agsisinnanggol nga agpaparang ti pusegda. Nagmurarareg ni Tang Dave. No man is an island?

Ad-addan ti siddaaw ni Tang Dave idi mapanda iti Fielding Garr Ranch. Iti panagkitana, awan met unay ti kasano a ruot a kanen dagiti baka ken kabalio iti pasto, ngem nalulukmegda. Kasano nga agbiag dagitoy iti kastoy a lugar? naisipna. Wenno adda ngata mangip-ipan iti kanenda? Kasano ti biagda iti Winter?

Napanda iti linong ti maysa a pagtutugawan ket sadiayda a nangaldaw. Natangkenen ti darang ti init ngem alep-epen ti pul-oy a pakpakauna ti Winter. Makapasaguyepyep ti pul-oy ket in-inut a tininnagna dagiti kalub ti mata ni Tang Dave, a dinuayya pay ti nakataltalna a rimat ti agin-iniin a bukot ti danum. Nakaul-ulimek ti aglawlaw, a manmano a singaen ti
nasinggit a garikgik dagiti ubbing iti sabali a pagtutugawan.

Naisip ni Tang Dave: Nargaan ti Antelope iti saklot ti Autumn iti puseg ti Great Salt Lake!

Timek 5

Adda imeng ti barukong a pabaraen ti tunggal pitik ti darikmat. Kas met marikriknak ti saligemgem iti kaungganyo, Dave ken Mike, iti kas man la kaawan ti mangipateg kadakayo no di dakayo met la a dua. Ti timekko nga ipalpaltiingko kadakayo, sumagsagepsep iti panunotyo ta kasapulanyo ti anem-em ti tunggal maysa. Ipitpitikko kadakayo a nasken a pagkaysaenyo ti panunot ken riknayo ta dakayo la ti makaawat iti bagbagiyo.

Agingga a dumteng daydiay napateg a panawen. Kayatko nga awatenyo ti paltiingko a tallopulo-ket-maysa laeng ti aldaw ti Disiembre...

4. Winter: Park City

"Daytoy panggepko a papanan, nasken a saanko a bukbukod a pangngeddeng," kinuna ni Tang Dave iti maysa nga aldaw a panagbuybuyada ken ni Tang Mike iti telebision. "Nasken a pagtulaganta. No dimo kayat, saan a matuloy. Ngem nasken met a mangisingasingka iti papananta. No ania ti kunam, isuratmo iti papel ti panggepmo, kasta met kaniak, satanto pagdiligen. Iti kasta maliklikan ti pinnabus-oy."

Kasta ti napasamak. Ket iti maysa kadagiti manmano a panagtunos ti kapanunotanda, nagkaysada a mapan iti Park City.

Agpadada a di pay napan iti dayta a siudad a kangrunaan a pagiiskian iti Winter, aglalo no nabengbeng ti nagtinnag nga isno.

Ken ni Tang Mike, kayatna a makita a personal dagiti nalaing nga agiiski. Mano a tawennan ditoy kunkunada nga estado ti isno ngem di pay nakabuya a personal.

Ken ni Tang Dave, kayatna a padasen ti agiski. Tunggal makabuya iti agiiski iti telebision, agungar ti riknana a mangpadas met. Nakaim-imas ngamin ti riknana nga agbuya, ket iti isipna, naim-imas pay ngata no isu a mismo ti adda idiay nga agtayabtayab. Patienna a saan a paglalakayan ti ania man nga aramid no napigsa ti ragutmo a mangaramid. Kayatna a paneknekan a saan pay a naladaw iti kas kenkuana.

"Sika ti agmaneho a sumang-at," kinuna ni Tang Mike.

Saan a nagkedked ni Tang Dave.

Ipakitana ken ni Tang Mike a saan a maaliaw nga agmaneho uray iti nabengbeng nga isno. A kabaelanna nga iturong ti Thunderbird 77 iti baet ti kinalakayen ti luganna.

Iti aldaw sakbay ti isasang-atda iti Park City, napan gimmatang ni Tang Dave iti Deseret Industries iti segunda mano a sapatos a nairanta a pagiski. Dina imbagbaga ken ni Tang Mike; dina impakpakita. Kayatna a sorpresaen ti gayyemna.

Nupay aggidiat ti pampanunotenda, agpadada a nasaranta a nagrubuat. Agpadada a nasaranta a limmugan iti Thunderbird 77. Iti panangunor ni Tang Dave iti I-80 nga agpadaya nga agturong iti Park City, nagdanggayda a nangpasurot iti Top of the World a kanta daydi Karen Carpenter a maipatpatayab iti stereo. No manen, agdespasio ni Tang Dave no madlawna nga agkabsiw ti pilid ti lugan no makadalapus iti nagbalay a yelo. Natangken ken nagalis ti yelo ket adu ti maak-aksidente a motorista no agkibaltang ti panagmanehoda.

Dandanin agtindek ti init a simmirip iti ulep a nabati iti limmabas nga isno iti napalabas a rabii idi makadanonda iti Park City. Adun ti turista ket kurang la nga aglibiang dagiti convenience store iti wangawangan ti parke.

Bayat ti panangbuya da Tang Dave ken Tang Mike kadagiti agiiski nga agpangato ken agpababa kadagiti galunggalong a pagandaren ti koriente, nadlaw ti naud-udi ti sakbat ti gayyemna. Saan a nagtagtagari ni Tang Dave, a nagpamarang a napasnek a mangbuybuya kadagiti agtayab nga agiiski.

Kaaduanna a turista ti adda ramitna a para ski, malaksid la ti nabengbeng a pagimeng a nangbalkot iti bagida. Adda met pagimeng ti dua a lallakay ngem saan a kas iti dadduma. Nagboneteda, ken sinupotanda dagiti imada. No adda agtayab nga agiski, maipaspasurot ti bagi ni Tang Dave, a kunam no agilus-ilus met. Idi kuan, inruarna ti ginatangna nga snowshoe ket insukatna iti sapatosna.

"Ay, ay, dika agar-aramid!" Nalagawan ni Tang Mike.

"Padasek laeng," kinuna ni Tang Dave. Iti unegna napinget a nagkuna: kabaelak, ania ketdin!

Ket nagna iti kayeluan. Idi damo, sinintirna ti bagina. Mayat! Agarup sangapulo a kadapan ngata ti kaadayona iti dapan ti kayeluan.

"Saan, Dave, saan!" naglagaw ni Tang Mike idi irubuat ni Tang Dave ti agpakuyasyas.

Ngem nagkuyasyasen ni Tang Dave.

Timek 6

Ala wen, Dave. Ala wen, Mike. Itoy a gundaway ammok a nalawagen iti mugingyo no aniaak.

Imdenganyo ti timekko. Imdenganyo: Addaak kadakayo, addaak iti tunggal tao...

II. Pangrikep

Naulimek ni Tang Mike a mangbuybuya iti gayyemna a natalna a matmaturog iti kama a nakaulsanna iti puraw. Maikadua nga aldawnan iti LDS Memorial Hospital. Nakatalupak ti kanawan a takiagna a naipalek iti nabuntuon a timmangken nga isno idi maipakuyasyas. Di pay manamnama ti doktorna no kasano ti kagrabe ti tengngedna. No kaskasano, amangan no napalsian ti spinal cord iti teltelna. No kasdiay, agnanayonton a baldado.

"Kaasiam ti gayyemko, Apo!" nagraed ti timek ni Tang Mike a giddan ti panangpiselna iti kanigid a dakulap ni Tang Dave.
Dandanin lumnek ti init iti laud idi agkuti ni Tang Dave.

Napataliaw ni Tang Mike nga agdudungsa iti tugawna. Bassit la ti naiturogna manipud idi kalman a panangitarayda iti gayyemna iti hospital.

Nagmulagat ni Tang Dave.

"Dave... Dave!" Napalua ni Tang Mike.

Namaga ti isem ni Tang Dave. "Dika agdanag, Mike. Kabaelak daytoy," apagasngaw ngem napnuan namnama ti timekna. Kimmita iti nakalukat a tawa iti kusayanna a sumango iti laud. Kasla adda natimudna a bassit a timek a nagkuna: Adda met laudmo, Dave.

"Agawaam ti agpalaing, Dave..."

"Napintas ti laud, Mike," nalukay ti isem ni Tang Dave.

Salmo dagiti Kapri nga Agbambantay iti Kadaanan a Palasio

2003-04-12T13:08:00.000+08:00

Sukog-pinggan ti langa ti bulan
Ket kas kalawag ti init ti iburayna
A lawag a mangakas iti sipnget
Iti kaltaang ti rabii. Nupay kasta, sumken
Ta sumken latta ti ariet dagitoy
A birrurukong a kapri, sapulenda
Ti abut dagiti marabutit a paglemmenganda
Dida ngamin kayat a masilawan dagiti narugit
A gagemda: lukaisanda ti kortina ti entablado
Ken lukatanda dagiti duogan a baul
Dagiti reliko a tugot nakudrep a napalabas.
Isardengyon daytoy awan kaes-eskanna
A panagdakiwas, agkanta iti awan notana
A kanta ta kaarigyo dagiti kapri nga agbambantay
Iti uneg dayta kadaanan a palasio.
Ket iti panagtakderyo iti arubayan dagiti balete
Buakenyo dagiti kuraratnit nga agbibitin
Iti kadaanan a kampanario, kasta met
A tumingra no kua iti temtem
A puyupoyan iti umalsem a pay-odyo.
Kunak no galanteka idi, anta gayam, adda
Tukkol dayta durim a naalam iti daydi
Aksidentem iti traysikel.
Ita, dimon maiggaman 'diay aglagtolagto
A beggang iti rimmuok dagiti kadamortisan
Idiay Catagtaguen ken Acnam.
Itagbatko ngarud 'toy nasilap a tadem
'Toy plumak: maikur-it ti pakabuklanyo ket inton
Adda mangsirig iti langayo makitadanto
Iti birri ken tipping ti kinataoyo
Singirendakto ngem diyonto la ketdi madaeran
Ti rumasrasuk nga apuy ditoy barukong
A manguram kadagiti naukkon a nagbasolanyo.

SEVERINO V. PABLO
Ilocos Norte Provincial Library
Laoag City 2900

Nupay Saan A Nailak-am

2003-04-11T13:13:00.000+08:00

Sarita ni BIENVENIDO C. CABRAS

SAAN pay unay a nakaadayo ni Albino iti inuloganna a balay idi rugian a taulan dagiti aso a kasla ammoda ti kinapeklanna nga agsida iti kalaslasagda. Iti balay da komparina nga Oscar ti ammona laeng ita a yan ti naimas a pangmalem ta nagkuyogda itay a nagpaili. Ngem nabayagen a dina naitured ti nakipangan sadiay. Manipud idi simmangpet nga umay makiani ni Adela a kasinsin ti asawa ni Oscar.

Idi mabatoganna ti balay ni Mang Siano a kayongna, natimudna ti karasakas iti kosina. Simrek iti inaladan ket sangkakitana ti dua nga aso a kasla adda pagin-innagawanda iti sirok ti kosina.

Nasabatna ti kakana nga umulog. Nagtimkanna ngem di nagsardeng ni Mang Siano. Nupay kasta, saan a napariknaan ni Albino. Nagtarus iti kosina. Apagisu a nasambotna ni Manang Rosa a nagturong iti pagsareban. Nailemmengna ngatan, nakuna ni Albino.

"Aniat' masida, manang?" agluklukaten kadagiti banga ken tayab.

"'Nia kad' met... awan, a."

Ammon ni Albino a saepen ti awan ken adda. Ngem namrayanna la ti rimmuar a siuulimek. Addanto la aldawyo met, nakunana.

Timmangepen ti sipnget. Saan pay met ketdi a mabisin ta kasla nannanamenna pay laeng ti sitsaron a pinagpulotanda ken ni Sarhento Rubio a naginum itay iti uneg ti ili. Isu nga agsapul manen ti ngiwatna iti arak. Nagturong iti tianggi. Kas panangipapanna, nasarakanna ditoy ni komparina nga Oscar a kain-inninumen dagiti agtutubo. Sangkaamilna dagiti bibigna a naitipon.

"Pari," inrukobna lattan ti pimmidut iti basona iti bangko, "nakasaom met la dagitoy
ubbingen?"

"Ay, ania ket ni babaakan a baron, 'ya," inlaaw ni Roming. "Kasasaonakam la ngarud."

"Kua, ti kunak, Roming," insamira ni Albino nga intumba ti naibasonan nga arak, "no adda mainum... a, ammoyon ti kayatko. Uray no aroskaldo laeng, a."

"Padapadatayo nga adda bolsana, Mang Albino," kinuna ni Roming. "Yantangay inuman daytoy yanmon, bagim metten ti agdiskitar iti manok."

"Uray bagik payen ti niog ken diket," kinuna ti sabali pay nga agtutubo.

"Roming," inyarasaas ni Albino, "mayaremdaka pay no kasta?"

"Ania ket ni babaakan a baron, 'ya," inkatawa ni Roming. "Narigat met ket no bagim la ti mamikpikar ken makiam-ampit."

"Agdayawka man, adik."

"Ne, ta sika pay ketdin ti makarurod, manong?"

"Saan a gapu ta nakainumtayon," inyagaw ni Oscar. "Agsisinatay' pay ketdi ta panagkakaan metten. Madamdamatayto manen."

Nakibiang payen ti dadduma nga agtutubo iti pagsasaritaan ta adda riknada a saan a nasayaat ken ni Albino ket ayonanda ni Roming. Ngem sakbay a rimmaba dayta, impanawen ni Oscar ni Albino.

"Kaska la agul-ulimek nga awan namnamaenna, pari," kinuna ni Oscar bayat ti nabannayat a pannagnada.

Namrayan laeng ni Albino ti immanges iti dakkel. "Makitam, pari," kinunana, "adda kad' isusukmonmon a nagbayadka manipud idi adda ditoy ni Adela? No dimo tinungpal 'di kunak, adda kad' kastoy a parabur? Isu a dimo pay palubosan nga agawid ni Adela."

"Saanmo a sawenen, pari, mapnekakon."

Ngem ania ti maaramidmo no siak ti makadesgrasia iti sangailim, nakuna ni Albino iti nakemna. Sakbay a nakaasidegda iti balay da Oscar, indukit ni Albino ti panagawidna metten.

"Mangantanto idiay balayen," inyawis ni Oscar.

"Adda met la diketyo?" sinaludsod ketdi ni Albino.

"Uray no niog, abunadoak ita, pari. Dagitoy nga ubbing, a, ta..." nagkatawa ni Oscar, "awan met ti mayat a madaeranen iti laingda nga agbalor. Nakitam met, nakakaanayda lattan a nagdulse ken nagbibingka idi Domingo. Nagimbag ket ti adda balasangnan, aya, pari?"

Nagdanggayda a nagkatawa a nanggapuandan a nagsina. Nakapagkameten a naimbag ti sipnget ngem nalawag a makita ni Albino ti dalanna. Ta bin-ig a dangla dagiti alad a nangellekelleng kadagiti paraangan ket nagaaddayo dagiti mula a santol ken sua. Agkirkirayen ti tangatang.

Naisagud ni Albino iti ummong dagiti agkabannuag a sangkailutda laeng dagiti saka dagiti iggemda a baud. Pagsasaritaanda no asino kadakuada ti mailamawto ti manokna a maitadi. Adda nalimed a gandat ni Albino a gapu ti dina nangipasnekan iti dimngeg iti pagaangawan dagitoy. Pinalpaliiwna laeng ni Mang Siano a sisasakruy iti manok. Idi mausig ni Albino a naganas unay ti pannakisamsampitaw ti kayongna iti rabrabak, pimmanawen a kasla awan ti nakadlaw kenkuana.

Sangkasaruno manen dagiti aso a nalaing a tumaul. Ket sa la sarabuenen ti ulimek idi umuli iti balay da Manang Rosa a pagtaenganna metten. Ta nauma met ngamin kenkuana ti kabsatna a nagyananna idiay Bauang. Kasla awanen ti siririing kadagiti nadanonna a kabbalayna iti laem. Awan timtimekna, pinidutna lattan ti maysa a paglamparaan sa nagpakosina. Idi lukatanna ti tayab, nakalang-ab iti nagimas a sang-aw. Saan la ketdi a nagbiddut, nagsida dagiti kabbalayna iti manok. Intan-awna ti silaw iti uneg ti tayab. Sangkabassit la a sotanghon ti nagyan. Linuktanna ti banga.

"Ania ketdin a laingyo a mangan," intabbaawna. "Uray ittip la koma a nateddayo."

"Ne, asinoka, aya?" Siririing gayam ni Manang Rosa. "Asino ti makaammo a manganka ditoy? Saanka met a tao ti balay."

Iniddep lattan ni Albino ti silaw iti kosina sana pinanawan. Dinagasna ti diaketna a landing iti laem sa immulog. Nagtugawanna ti napakleb nga alsong iti paraangan. Saan a nabayag, inasitgan ti aso ni kayongna. Pinagtugawna ti aso iti sangona. Iti daytoy a kanito a panagindurog iti ulimek ken sipnget ti sardam, naipigketen dagiti matana iti nakasamsamek ngem pandek a kamantiris iti abagatanna. Kasla kinaay-ayona a buybuyaen ti nagadu a kulintaba a di makapanaw iti aringgawis ti kamantiris.

Naigiddato iti yaangesna iti napaut ti itatakderna. Tinangadna ti namituen a tangatang sana dinumogan ti aso. Ita laeng a saktanka, kinunana iti nakemna. Nagdisso ti iking ti dakulapna iti pispis ti aso. Nagangek ti aso. Dimmang-es pay ti takong nga adda iti sirok ti kosina. Saan a nagtaktak ni Albino, sipapardas a napan simmirok iti kamantiris.

Ania ketdin a kinasiglatna. Ngem kasta la ketdi dagiti nasanayen iti kastoy nga aramid--pulos a di nakapagtimek ken nakapagkayab ti manok a tiniliwna. Insakibotna sa pimmanaw. Kadagitoy a kanito, umas-asug pay laeng ti aso a pinalekna. Tagtaguoban met iti dadduma nga aso.

"Uray maammuanyonton no masidak la ketdin," naitanamitimna idi makaadayon.

Nabiit laeng a nakadanon iti balay da Oscar. Ngem saanna a naitured ti nagdarasudos nga immuli ta nakaunan da Roming a simmarungkar. Mapaspasakalyen ti gitara dagiti babbaro iti laem. Simmirip laeng ni Albino iti ridaw. Saan a nagbiddut, nakadalupisak ni Oscar ken nagsanggir iti taleb iti asideg ti ridaw. Timmaldiap daytoy ket tinung-edan ni Albino. Inyawisna ti panagpakosinada. Addadan iti kosina idi iruarna ti manok.

"Pari, kalubam pay laeng," kinuna ni Albino a kinagiddan ti panangawat ni Oscar iti manok.

"A, wen la ketdi, pari. Datayto lattan ditoy balay ti manglaspar tapno mapnektay man nga agsida iti aroskaldo."

"Ania ngarud, pari, ipakitatayo, a, ken ni Adela nga adda met kabaelantayo."

"Dayta ngarud ti pampanunotek."

Nagliad ni Albino ket inil-ilutna ti tianna. "Pari," kinunana, "no adda pay killabbanyo, kitaem man ta mangipaunegak 'ti uray bassit laeng."

"Umasidegka ditoyen ta igaw-anka. Nasidami kad' amin ti tiniendak itay."

Simngaw ti maraumel a katawa ni Albino. Nagdalukappit pay a simmango iti dulang. Idi nakadaya ti komparina, kimmammet lattan a di nagbuggo. Siaagawa a nangan. Amangan ta maikawa ni Adela a sumrek iti kosina.

Kabayatanna, nagtuloy met ti ragragsak iti laem. Pasaray maipaspasurot dagiti agkompari nga umisem no adda rumsua a pagkakatawaanda iti kadaklan.

"Ti nasayaat, pari," kinuna ni Oscar, "saanko unay a pagrabrabien unay dagitoy arem-mata a bumabbaro tapno maisapsapatayo ti mangluto iti aroskaldo."

"Husto ti kunam, pari. Ba'am ta bilinek ni komadrem."

Naklaatda iti iseserrek ni Adela. Namrayan la ni Albino ti immisem ket rimmukma dagiti matana iti mapaglailuan a kinasippukel ti balasang.

"Ala, napalaluam san ti nagkanta, adingko," kinuna ni Albino idi tumaktakon ni Adela iti inumen.

"Wen la ketdi, a, manong."

"Dika unay, a, ading, ta addanto pakisaliptayo no piesta."

"Dayta pay ketdi ti gapu ti saanna pay a pagawidan, a," insalingbat ni Oscar.

"E, Adela, ud-odanka kadi, a. Naispelanak metten."

"A, danum, manong?" Timmakon ni Adela sa immasideg iti dulang.

"Saanen, saanka nga agrukoben ta---" Siagawa ni Albino a nangallawat iti ungot idinto ta naipetpetna ti dina pagkammet nga imana iti takiag ti balasang. Saan met ketdi a ti barukong a sinarapa ni Adela ti kinitana. Sineggaanna ngamin ti panagpinnerengda koma ngem namrayan la ti balasang ti immisem. Sinam-it ni Albino ti panagkiray dagiti timmaldiap la kenkuana a mata. Nariknana a naglailo ti pusona.

"Arasaasamto man ni manangmo, Adela, ta umay biit ditoy," imbilin ni Oscar idi agsubli ni Adela iti kadaklan.

Inkirkirem laeng ni Albino nga insursurot ti simmibeg a panagkitkitana iti nasukog a likud ti balasang. Nalpas met laengen a nangan. Timmakder a napan nagbuggo iti pagsareban. Pagpumpunasannan ti maysa a rigis idi sumrek ni komadrena nga Itang a nangkalungkong iti nangananna.

"Mangyuperkan iti diket, baket," kinuna ni Oscar sana intudo ti napakleb a labba nga inaddaganna iti langdet.

"Nangalaanyo?" sinaludsod ni Itang.

"Inud-odak ken ni kayongko. Inkarik payen, a, a teksasto ti pangsandik. Ta no makapanak idiay Bolinao, adu la ketdi ti mayawidko a babauden. Adda kad' saan kadagiti katalonanmi idiay."

"Adut' dagayo, a, idiay, kompari?"

"Adda met bassit," linamlamuyot laeng ni Albino ta ania ngarud ket dina met panggep nga ipudno a nalaklakonan dagiti matagikuana koma a talonda idiay Bolinao.

Immunan ni Albino a rimmuar. Saan a limmaem. Nagdeppaanna ketdi a nagsammakedan ti ridaw.

Nakiangaw dagiti matana a nangsaggaysa a nangkita kadagiti adda iti uneg. Nagpatingga ti panagkitana iti baro a mapaspasakalyean.

"Aglemlemmeskan sa met iti bainmon, adik," impaggaakna. "Danogdanogem 'ta barukongmo. Kitaem no dika agbalin kasla abuyo."

"Umaynak la isunon, manong," kinuna ti managbabain a baro.

Namrayan la ni Albino ti nagkatawa sana kinuna: "Sabali laeng ti agpaay kaniak, adik. Saan a kasta, Adela?"

"No isut' pagtutulagan, dakes kadi?" imparato met ti balasang.

"Ala, pamakpakawananyo ti isisingak," inggiddato ni Albino ti pimmanaw iti ridaw ket kinamakamna ni Oscar iti diskanso. Nagbaybayda nga immulog.

Inyawis ni Albino ti pannakitiponda iti ummong a nangpanawanna itay ken ni Mang Siano a kayongna.

Awanen ti tao iti paraangan a naturongda. Nagsalidada ket intuloyda ti nakabambannayat a pannagnada.

Tinaldiapan ni Albino ti nagkalikepkep a komparina.

"Nausawanka kadin?" sinaludsod ni Albino. "Inta uminum, a, no adda naitugotmo dita."

Tinaliawda ti tianggi iti masanguananda. Nasilnag pay laeng ti paraangan ti tianggi. Imparpardasda bassit ti nagna. Ngem saanda pay a nakaarubayan iti tianggi idi makangngegda iti ariwawa. Iti balay da Oscar.

"Ni komadre daydiay, pari," kinuna ni Albino.

"Aniat' ngiwngiwatanna ita?"

Saandan a nagtuloy nga umasideg iti tianggi. Nagsublidan iti balay da Oscar.

"Nagawan ket a bain dayta a lalakin," nabigbig a dagus ni Albino ti timek ni Adela. Kasla adda naipalok iti barukongna ket nabatin.

"Ania dayta?" Sumalsalpa pay laeng ni Oscar iti diskanso.

"A, addakayon, 'ya?" Kasla nasiwak ti lapayag ni Albino a simrekan ti timek ni Itang. "Ti ket awan a bainyo nga agyuli ditoy balay iti tinaktakaw laeng. Datao pay ketdin ti pagtatakawenda."

"Sino?"

"Sino pay no di ti kayong dayta a komparim."

Kasla nakapigpigket ti subsob ni Albino nga inammusayanna idinto ta kasla anniniwan laengen a timmaraigid iti inaladan ken sipapardas nga immadayo.

Nakidiables, nakunana iti nakemna. Sadino man ngata itan a lubong ti mapan pakikabbalayan?

Iti pagsanaan (pagaramidan iti asin) a rinugian ni BIENVENIDO C. CABRAS ti nagputar kadagiti sariugma idi agtawen iti sangapulo ket lima. Nagsursurat iti drama iti radio idiay Dagupan City. Nobelista ken master iti sarita, Bucaneg Awardee ni BCC. Innem ti annakda ken ni sigud nga Erlinda Soria, taga-Bani, Pangasinan. Tubo ti San Pedro, Narvacan, Ilocos Sur.

Kinamannurat: Naisangayan A Lubong

2003-04-10T13:21:00.000+08:00

Ni LORENZO G. TABIN

I

MANANGADTANGAD. No kuan, mulmulenglengannan wenno mutmuttalenganna iti nakabaybayag ti daan a makinilia a pakisinsinnublatanna. No awan latta dita ti karkarawaen ti isipna, tumakder ket sapulenna ti kaha ti sigarilio ket no adda pay sangkadubla a nabati, sindianna ket lukotenna ti kaha sana ibarsak iti uray no sadino ditan a suli. No rungrongen ti ip-ipiten ti lumitlitemen a tammudo ken pattungaganna, idennetna ti kanigid (wenno kanawan) a matana iti regkang sana isunel dita ti rungrong--no awan daytay umisem-isem a sursurnadanna idiay bangir a tawa. Aguldag iti lapiukoten a kama ket bilangenna dagiti lawwalawwa a nagbalay iti nalitem a bobeda. No manen taliawenna ti agkaraiwara a papel a kinunesna--sayang pay ti inggatangna, intarayna la koman iti daing idiay tianggi, nga ipasangona kadagiti kaduana!

Pagam-ammuan ta agkulibagtit a bumangon ket kurang la a tarayenna a sanguen ti makinilia ket arig la nga angsen ti panagayus dagiti balikas. Ngem kayatna kamman a tarayen a pagngarietan a bekkebekkelen daydiay simmangpet a nakarungiit nga agkuna, "Dimo unay ket di pay mabalin dayta a yeskediulda 'diay Bannawag!" ta timmayab a namimpinsan dagitay agpaspasaklot a balikas ket dina ammo no pangkarkarawaannanto pay kadakuada!

No apay ket ngamin a kasla nakasagid iti sabawil wenno agtuttutot a tigitigi no di makatulnek iti tekla ti makinilia. No adda pakasagidan ti riknana pamrayanna ti agkamang iti makinilia ket ipeksana ti sasaibbeken ti kaungganna. Daytoy ti kaasitgan a pangikamanganna iti ir-irukenna.

No manen agukag iti kopia ti magasin. Wenno libro. Ket ad-adda a tumayok ti seggar la ngaruden a buokna no mabasana ti gapuanan dagidiay pagtamdanna a mannurat. Adda dita ni Hemingway. Ni Tolstoy. Ni Villa. Ni Gonzalez. Ni Faulkner. Ni Siak, kaanonto ngata a mayabay kadakuada? (He-he! Sipatenna pay ti rupana iti bainna). Apay a diak agbalin a kas kadakuada? kunkunana iti nakemna. Pagam-ammuan, kurang la a yikkisna: Kabaelanda, diak ketdin kabaelan!

II

Saanda a nagkakaubingan. Saanda nga agkakailian, malaksid ti dua. Uppatda a taga-Norte. Maysa ti taga-Sur. Maysa ti taga-Pangasinan.

Ngem nakitkitada idin ti nagan ti tunggal maysa kadagiti panid ti Bannawag. Dinaydayawda. Inap-apalanda pay ket ngata ta kanayon a rummuar ti nagan ni daydiay--di la ngata maib-ibusan 'ti suraten daydiay a lokdit (lokdit ti pagsasao daydi mabigbig a Tang Ben Pascual--dina kayat nga awaganmi iti attorney!)

Idi kuan nagsasarakda iti Bannawag idiay Soler. 'Dadakkel' ti ulona. 'Babassit' ti ulona. Ngem maymaysada ti ab-ablen: balikas! Sika gayam! Sika gayam!

No kuan masansandan iti opisina. Agisubmitirda iti sinuratda. No dadduma pabayadanda pay ketdin uray dida pay nasursurat! No dadduma, no agsukot ti gapuananda, agusardan iti parbo a nagan. Nagan iti sirok ti latok! Pagbagasandan ti magasin! No dadduma, wenno masansan, abuten ida ti panagmemerienda. Intay' pay agmerienda, yawis dagiti kameng ti editorial. Saanen, kunada, ngem kunkunada laeng! Ala, intayon. Wenen, a, ta agkirkiraos metten 'diay sinalbag a boksit--di pay ngamin nangaldaw; ta nabayag bassiten a di nakasingir iti bayad ti sursuratenna. Idi kuan 'maranranaanna' metten ti merienda. No dadduma, addan kaduana a 'rumana'. Ket saan laengen nga is-isu ti 'mairanud' iti sueldo nga agtaud iti panid ti magasin! (Ammo payen no ania ketdin ti makunkuna piman dagiti masansan a dandanonenda--wenno paset ketdi met ti pangawisda nga agsuratdanto manen.)

Naminsan, nangisubmiti iti nobela nga inukopanna iti mano a rabii ken aldaw, ken bulan sa pay ketdi, a kurang la a matukkol ti naganus pay a durina. Iti panangur-uray ti nobelana iti pangngeddeng ti editor, nairana a nagpasiar met ti maysa a dayag a mannurat, ket kastoy ti kinunana: Ayna, naglaing nga ubingen! A dinanogna kano pay (indanonda kenkuana) ti lamisaan ti ay-ayek-eken nga editor. Di ninamnama daydi a balasang a ti inawaganna iti ubing, nupay in-inauna ngem isu, nagbalin a katakunaynayna a nagaramid iti ubbing!

Idi kuan, no ania a gapu, napan nagpasaklot iti anil-il ti dalluyon. A dina ammo no agkikitadanto pay kadagiti naranranaanna a nakipagmerienda. Inukopanna ti sumaruno a nobelana. A dina ammo no ania met ti ar-aramiden dagidiay a nakipagmerienda iti bukodda a lubong.

Di nagbayag, nakaawat iti awis ti sabali pay a mannurat, ket pagsubsublienda iti Manila tapno makipaggamulo iti bangonenda a magasin.

Gundaway daytoyen! kinunana a kasla nakatukno iti atang. Nagremedio a dagus iti pinagpletena. Bitbitna ti nangisit nga standard nga Underwood a makinilia a binulodna iti maysa nga ikitna ket rinabrabiina ti nagpa-Manila a napnuan iti arapaap.

Ilokano ti impanaganda iti binangonda a magasin. Ni Clemen Uclaray (ti Magsingal, Ilocos Sur) ti nangipangulo. Nagaduda a napusgan nga editor! Ti imasna laeng ket sabali a nagan ti inusarda, tapno saan a pawilan ida ti Liwayway nga agsurat iti Bannawag. Manmano laeng ti nagusar iti pudno a nagan: dagidi di nagbuteng!

Impagarupna no agsueldoda. Ngem nagangayanna a nakidagdagus, ken nakipangpangan iti gayyemna nga agnagan iti Cristino I. Inay (ti Sinait, Ilocos Sur), iti Felix Huertas, iti sumagmamano a lawas. Kasla marunrunaw nga asin iti bainna—di pay nakapagsubsubad agingga ita!

Nagsapulda iti upaanda nga 'opisina'. Nakasarakda idiay Cataluna, iti agabbaboy! Ken awan met gayam pagbayadda!

Awan sa pay makalawas, inkeddengda a mangalada laengen iti kuarto a pagdagusanda.

Ta saanen a nasunotan ti immuna a bilang ti Ilokano Magasin...

III

Ammoyo no ania ti nainsangayan a kalye iti Quiapo tallopulo-ket-uppat a tawenen ti napalabas (1967 idi)? Wen, 1967 idi. Uray ngamin no sursorem ti sangabukel a Quiapo, awan masarakam a kas itoy naipangruna a kalye.

Ala, dumaw-askayo iti Quiapo ket kitaenyo no adda pay kalye a dumna iti Quezon Boulevard iti daya, a nagtunged iti Claro M. Recto iti amianan. Kitaenyo no adda pay pagbiliaran ken pagtagilakuan iti libro a nangipit itoy akikid ken ababa a kalye. Kitaenyo no adda pay ti Samson Technical and Fashion School iti laudna, ken ti National Radio School and Institute of Technology iti amianan nga inuluananna. No awanen dagitoy, nalabit a kinnanen ti panawen iti panaglupos ti teknolohia.

No adda pay dayta a kalye, isu ti Coromina Street, no dida pay binuniagan iti sabali; ta agasem met ngamin ti tallopulo-ket-innem a tawen a nangan? Kibkibkiban idin ti lati ken ngumisiten dagiti balbalay ken dadduma a pasdek. Adda idi tianggi iti sikigan ti pagbiliaran. Adu ti agisaw-isaw nga uksob ken nabaduan iti tato, ngem adu latta ti natured nga estudiante nga agdagus kadagiti kakasla tangkal a kuarto, wenno manglinteg nga agpaamianan/abagatan a tantan-awan dagiti nalitem a balaybay a lalailuen ti polusion a yang-anges ti naalunapet a dagaang. Adu ti agaayaw nga ubbing a kurang la ray-awda dagiti sumanengseng a bingraw kadagiti pagbasuraan idinto a makumikom dagiti inna kadagiti puestoda nga aglako iti nalibeg a pagpalamiis ken nalitem a barbekiu iti igid ti kalsada.

Iti ngalay dayta a kalye, iti sikiganna iti daya, adda dua kadsaaran a balay a no serken iti bassit a paraangan, no masao a paraangan, no iti naladaw nga agsapa, di bumurong a makita ti labus, nakanganga a baseng a nagbado iti tato a nakadeppa iti bassit a bangko iti abay ti ridaw. Masay-op ti agannabangles nga arak wenno beer, ket iti sirok ti bangko, nanukunok dagiti masikog a lamok a saanen nga agkutkuti—-nalabit a nabartekda iti panagrennekda a nagsusop iti dara daydiay a nakanganga.

Iti ngatuen ti ridaw, dadakkel ti naisurat iti dungrit a karatula: ROOM FOR RENT.

Padasentayo dita, kinuna ti kapudawanda a tallo.

Nagsarimadeng dagiti kaduana a nakakita iti nakanganga iti bangko.

Amangan no ditayo mabigatan dita! kinuna ti maysa.

Impalikmutda ti panagkitada: naipit-ipit dayta a balay iti padana a ngumisiten.

Nabannogakon a magmagna, kinuna ti napudaw. Padasentayo.

Nagparang ti bassit a baket a pumurawen ti buokna kalpasan a nakapagdaydayawen ti tallo. Binugtakna ti nakanganga nga idi la a nakariing.

Ababa laeng ti saritaan. Makasapul unay dagiti agsapsapul iti pagturogan; makasapul met unay ti agpaupa iti agupa.

Taltalloda idi damo. Ngem nakasimpalongda iti sabali pay a tallo a kaduada nga agupa—-tapno bumassit ti bayadan ti tunggal maysa!

IV

Ti naganda:

Peter La. Julian, iLaoag.

Prescillano N. Bermudez, iPangasinan–Isabela.

T(eresito). Gabriel Tugade, iMarcos, Ilocos Norte.

Benjamin C. Chua, iLaoag.

Constante Al. Domingo, iBacarra, Ilocos Norte.

Ken Siak, iSan Juan, Ilocos Sur, kdpy.

No diyo am-ammo ida: mannurat dagitoy nga Ilokano.

Isu a kagasatan a kalye iti Quiapo ti Coromina, iti 720-A. Uray balibaliktadem ti sangabukel a pakasaritaan ti lubong, uray man ket no ringudam ni PNB, wenno ni PLJ (saanen da TGT ken BCC ta narigaten a sapulen ida), wenno ni CAD (sapulem ti e-mailna ken ni Amado I. Yoro), no adda sabali a grupo ti Ilokano a mannurat a nagpipinnalumba/nagsisinnublat iti dudua a makinilia, a nagsurat iti maymaysa a kuarto!

Isuda idi ti sarut ti Bannawag! Ta kanayonda a mapan agsingir (malaksid sa ni CAD) uray no dida pay naisursurat ti singirenda!

Nagtutulagda. Nasken nga adda aldaw a 'pannakatagabo' ti tunggal maysa! Para Lunes, Martes, Mierkoles, Huebes, Biernes, Sabado. Sasa ti Domingo isu nga adda agpidua a patagabo iti makalawas. Isu ti para luto, innaw, makitienda, ken agdalus iti kuarto iti agmalmalem--naimbag ta saan a para laba ta di ket koman agkamata nga agur-uray iti sarsaripiten a danum iti gripo!

Awan ketdi ti agmammandar. Awan ti agpilpili iti kanen wenno sidaen. No ania ti maipasango mayat lattan ti kabukab dagiti mapasanguan. Agbirawbiraw a dinengdeng/inabraw, naangset/nakset nga inapuy--linugaw la ngaruden nakset pay laeng!

Kurang la nga agpiesta ti innem no ni PNB ti tagabo. Naimas la ngaruden ti potahena, di pay magesdan ti kaaduna. Di maaw-awanan iti sagpaw a karne. Ken nakintal ti inapuy. Ken addan sa idi gatas ti pakapena iti agsapa, ken adu ti pandesalna.

No ni Siak met ti mairana, ala, agumada nga aglangoy iti sangataawan a digo ti agtatapaw a bulong ti marunggi/marunggay wenno galunggong; wenno ti nalitnaw a baraku a kape, ken sagdudua bukelda a pandesal (dadakkel pay idi!).

No ni TGT, idi damona ti agapuy (agluto iti inapuy), isu daytay nakset a linugaw! A ta damona kano idi ti agapuy--piman!

Ti Sabado ti naisangayan! Uray no tagtagainep pay laeng, ammon dagiti kadua ni BCC ti ipasangona: misua a nasagpawan iti ligo! Pulos a di nagbalbaliw!

Naminsan, napan ni CAD iti tianggi. Nalipatanna ti awag iti Tagalog ti kayatna a gatangen nga ipasango.

Pabili pong laki, kinunana.

Anong laki?

'Yong may ganong-gano'n, kinunana kano nga intukolna ti dua a tanganna kadagiti pispisna sana pinagkutikuti ti walo a ramayna a kasla agkayaw-at a kurita.

'Ay, pusit!' kinuna kano ti tindera.

No naibusan daydiay maysa (bay-anyon ti inisialna tapno masalakniban kadagiti aburoyna a lallaki) iti balikas iti sursuratenna a nobela, mapan iti regkang ti diding ket sakbay nga isunelna ti rungrongna, ibatogna pay ti kanigid wenno kanawan a matana, bareng adda daytay agkutikuti idiay bangir a tawa!

Naragsakda ketdi. No iti sardam a ti la adda a pakaisabsab-itan ti saritaanda, no nakasangpeten ni TGT a nangkiwkiw iti lakuanna iti encyclopaedia, mapunno ti nailet a kuarto iti katkatawa--maysa a double deck, maysa a kama, maysa ti agidda iti paradipad ti tawa, dua ti agidda iti basar a tabla. Adda idi piman a Sally--da la BCC ken CAD ti makaammo no asino daydi a dayag. Inar-aremmo, kinuna ti maysa. Lokdit, no sika! kinuna ti sabali. Idi kuan aglinnayatdan iti gemgem. Piman a Sally, ania ngata, aya, ti langana ta kasuron pay met ti tunggal maysa kadagidiay dua a masao nga inaremda?

Simngat ti dadduma ket naalep-ep ti apuy iti nagbaetan ti dua.

Ket nagari manen ti katkatawa. Sa la awan no agturay ti tarakatak dagiti tekla.

Kaasi dagiti makinilia a pagsisinnublatanda. No dadduma, adda pay arug, aduda, a makipagad-adu idiay Bannawag! Ininaw ni PLJ sadiay ti nobelana a Casa Fernandez. Lineppas ni PNB ti Billit-tuleng a nobelana; ti Puraw a Balitok a nobela ni TGT, ti Agus a maikatlo a sequel ti Pupoy ni Siak, ken ti sarita ni Siak a Dadakkel a Mata iti Babassit a Tawa. Ken adu pay a sarita ken salaysay, daniw, ken no ania ditan a mapanunotda a suraten. A nakapaspasurotan ni BCC.

Dagiti arog:

Edilberto H. Angco - Sta. Lucia, Ilocos Sur.

Eldorado E. Licos - Alcala, Pangasinan.

Genaro R. Sumaoang - Sta. Ignacia, Tarlac.

Esmenio B. Galera - La Paz, Abra

Feliciana J. Abril - Binalonan, Pangasinan.

Jose Castillo Galbis - Lallo, Cagayan.

Reynaldo A. Duque - Bagani Ubbog, Candon, Ilocos Sur.

Jaime Lozano - San Nicolas, Pangasinan.

Ken adu pay a kinnanen ti panawen ti nagnaganda.

Immarog pay dagiti taga-Bannawag:

Juan S. P. Hidalgo, Jr. - Rosales, Pangasinan.

Dionisio S. Bulong -Sta Teresita, Cagayan (sarsarigsigannan sa pay la idi ni Eden Cachola ti Narvacan, Ilocos Sur.)

Herminiano C. Calica - Aringay, La Union.

Juan A. Alegre - Banna, Ilocos Norte.

Guillermo R. Andaya - Bacarra, Ilocos Norte.

Jose A. Bragado - Santa, Ilocos Sur.

Uray daydi Editor David D. Campañano ti Burgos, Ilocos Norte.

Awan ketdi ti artek, isu nga uray no kanayon ti garikgik, di agunget daydi Apo Marta.

Naminsan, nagsakit ti tian ni TGT. Naidaw-as ni Eldorado. Inap-aprosanna ti tian ni TGT. Kasla kano nagpukaw nga angot ti lugit ti sakit. Isu a tunggal sumarungkar ni Eldo, doktoren ti awag kenkuana.

Naminsan, adda imnas a sangaili/indagas ni PNB.

Kasinsinko, inyam-ammo ni PNB.

Bimmabada. Nabati ti sangailina ti key chainna.

Mercedes Pascua.

Nangnangngegko daytoy a naganen! nalagip ni Siak.

Saan a bimmasol ta nagkompadre/komadreda idi agangay.

V

Nabileg ti babbai, ken panagdur-as, ta dagitoy ti namagsisina iti innem. Sakbay dayta, nagtutulagda a mangangaydanto iti reunion kalpasan ti no mano a tawen.

Nagsubli ni PLJ iti probinsia.

Nakastrek ni PNB iti sabali a trabaho--sumsumrek idi iti Katas magasin--ken nagasawa, isu a pimmanaw.

Nakastrek ni Siak iti pagablan idiay Manggahan, Pasig, ket nagkadagusanda ken ni Genaro R. Sumaoang sakbay a nakasarakda iti padada met la a mannurat a nagbalin a kasimpungalanda. Daydi Lina Lorenzo ti nakagasat ni Genaro. Ni met Sinamar A. Robianes ti nagasatan ni Siak.

Ni TGT, nagkatuloyanda iti sigud a kaayan-ayatna ket nagturongda iti America.

Ni BCC, naigasatanna met ti nakapan iti America, a kaduana ti kaingungotna (saan a ni Sally!).

Ni CAD, nagpa-Hawaiida iti kaingungotna, ket ti naudi a damag: ammo ni Amado I. Yoro ti e-mail addressna.

Awanen ti damag kada BCC ken TGT ngem maipagarup nga addada pay la iti America (nalabit a nagaborandan iti doliar!).

Da PNB, PLJ, ken ni Siak ti adda pay la iti sirkulasion ti naganda. Agpapadada a tallo a naikkanen iti medalia ni Pedro Bucaneg.

Gumatangkayo iti Sagumbi tapno maam-ammoyo ni PNB a boss ti PIA Bangued, Abra. Iti naudi a suratna ken ni Siak, awan kano pay ti manugangna.

Nagpaay met ni PLJ iti PIA.

Ni CAD, no di mariro ti lagip ni Siak iti inyarasaas ni Amado, kasosion ti maysa a bupete idiay Hawaii.

Dandanin agbalin a lelong ni Siak ti kagudua ti Puraw. Addan iti Utah, U.S.A., a kaduana daydi nagkuna: Ay, naglaing nga ubingen! Ken dua nga ubbingda--nabati pay iti Pinas ti tallo nga ubbingda. No dadduma mail-iladoda iti isno (Ingles ti isno; Kastila ti niebe), a kunana. Kas kada PNB ken PLJ, dekareran dagiti ubbingda.

Saludsod sakbay a mangrikeptayo:

Akinladawan kadagitoy:
a. misua/ligo
b. naimas a sagpaw
c. birawbiraw a dinengdeng/inabraw
d. naangset a linugaw
e. rungrong iti regkang
f. ganon-ganon

No ammoyo ti sungbatda, nalaingkayo a mannurat!

No ammoyo ti yan ti Coromina, nalalaingkayo manen!

No makitkitayo pay ita dagitoy innem, dakayon ti kalaingan!

Ket pakisaludsodyo: kaanonto ti reunion?

Pagunianyo man ketdi da BCC, TGT, ken CAD.

Sangabotelia A Tudo

2003-04-10T10:53:00.000+08:00

Sarita ni MANUEL S. DIAZ

INTURONG ni Sencio ti panagkitana iti binatog dagiti mais a dandanin agsabong. Magangodan, intanamitimna. Dua wenno tallo nga aldaw pay nga igaaw, magango aminen dagiti bulongda. Simmalog iti nababa a tambak ti pasayak. Imbulosna ti nuangna ket binaybay-anna nga agarab iti nakiddit a ruot iti bakras ti tambak. Nabaran ti daga nupay nabiit pay a limgak ti init. Inasakna ti minaisan. Nagkarasakas dagiti bulong, nasarangsang a karasakas a kas man di nalinnaawan itay parbangon.

Agngalayen ti Mayo. Idi laengen umuna a lawas ti Abril ti naudi a pannakadalepdep ti daga. Nabiit pay idi a nagtubo ti maisna. Manipud idin, ni arbis wenno arimukamok la koma. Awan ti uray sangadakulapan la koma nga ulep iti mungay ti Bantay Paldingan iti amianan. Nalawag a makitana dagiti sanga dagiti kayo nga abalbalayen ti angin a sumngaw kadagiti gingginget.

Saan man nga agtudo itan, nakagatna dagiti bibigna. Ngem saan met la a dagiti mulana ti lutayenen ti igaaw. Malanet metten ti di pay nakabagas a mani ni Roman. Uray dagiti kamatis ken tarong ni Tata Siliong, dagiti laengen uggotda a naatibelbelan iti igges ti nabati. Nabayag unayen a nakipagtaeng ti kalgaw iti Nagsaag.

Minuregreganna ti pasayak a naatianan. Nakangkanganen dagiti darat iti lansadna ket nasisirap kadagiti nasileng ken bimmalitok a darat. Natianan ngaminen ti sungabanna idiay Karayan Ago. Pagbaybayadanda a tinawen daytoy a pasayak nga awan met ti adu a maitultulongna. Ta no tiempo ti tudo, agayus met latta ti pay-as a tartaraudi ti Karayan Toboy.

Nagsubli ni Sencio iti yan ti nuangna a mangurat-urat a kumibkibkib iti bakras ti pasayak. Malasinen dagiti paragpag ti pastorna idinto nga idi kalkalpas ti tudo, nakasimsimpukel dagiti patongna. Kinawikawna ti tali ti ayup, sana inabog. Nagwang-it ti nuang a kinagiddan ti panangyaplitna iti ipusna. "Huston," kinuna ni Sencio, "mapedped ti bisin iti danum." Kinamangda ti dana nga agturong iti linong iti asideg ti kalsada.

"Awan ti tudon, pari," impasabat ni Roman nga aglinlinong iti puon ti panakkelen nga ipil. Pagpapaid daytoy ti kallugongna.

"’Su ngarud, pari," insakuntip ni Sencio. Imbaudna ti nuang iti puon ti ipil. "Manglaylayen dagiti maisko. Imbes a mabalin koman ti mangan iti pinulpogan, awan ta awan metten iti tudo."

"Ket siak ketdin ngay? Uray koma no nakabagasen dagiti manik. Agbagasdan sa metten iti darat!" Nagkatawa ni Roman sa kimmita iti Bantay Paldingan. "Nakalinlinis manen ti muging ti anak ti sal-it a bantay. Awan pay naipilkat uray sangkatupra nga ulep!"

Kinita ni Sencio ti nuangna. "Awan pay ngatingaten ti nuangen. Man ta itukkolak iti ipil a pamedpedna." Timmakder ni Roman ket nakipagtukkol metten.

"Umaldawen," kinuna ni Roman kalpasan ti panangtangadna iti init. Inamlidna ti ling-et iti mugingna. "Dika pay agawid, pari?"

"Hamman, a. Intan."

Sikakarting a simmalog iti natay a pay-as dagiti nuang a sakayda. Nagranipag dagiti bato ken naganek-ek dagiti darat a baddeken dagiti ayup. Kinamangda ti kalsada nga agturong iti away. Pangipeten ti kalsada nga ad-adda a pinakipet da-
giti nagagmuy ken agrakrakaya a sanga dagiti sarguelas. Timmayok ti tapok nga ikusuag dagiti nuang ngem ad-adda a napuspuskol ti tapok a riingen ti diep a lugan dagiti tagaili nga umay aggatang iti bulong ti tabako no panawen ti Virginia, wenno ti ikusuag dagiti karomata a naglaon iti nakatammikil iti pinadis a babbaket no mapanda ilako dagiti apitda a nateng idiay tiendaan ti ili.

Kinidag ni Sencio ti maysa a bakrang ti nuangna. Nagwang-it ti ayup ket uray la nagwarsi ti katayna iti angin. Sa simmaruno ti panaggaradugod ti higante a tianna a kas uni ti gurruod no adayo pay ti tudo.

NADAGSEN dagiti dapan ni Sencio a nagdisso iti tukad ti agdan a kawayan. Naglayon iti laem. Intupakna ti bagina iti bangko kalpasan ti pananguksobna iti badona. Pinuyotanna ti barukongna bayat ti pasaray panangtaliawna iti kataltalonan. Agin-indayon dagiti alipaga ti nangaton nga init. Karkarna ti kinasalimuotna ita, nakunana.

Nariknana ti yaasideg ni Eding a nagkuna: "Mabisinkan, Sencio?"

"Nakalutokan?"

"Itay pay laeng, a."

"Aginanaak pay biit."

"Ala ngarud, naim-imas met laeng ti karne no nabaawan bassit."

Nagsennaay ni Sencio sana sinunotan ti panangpuyotna iti barukongna. "Awan man ti tudon, baket. Nagangon dagidiay mais."

"Asidegen ti itutudona. Sumalsalimuoten ket."

"Kanayon man met a nasalimuot."

"Naisalsalumina man ita ti kunak."

"Kanayon la a kastoyen…"

"Awan ngamin ti bassit a panagtalekmo iti–"

"Dios? Huh? Kasano ti panangipaduyakyakmo iti panamatim Kenkuana tapno maparaburanka?"

"Dimo ammo ti sasawem, Sencio."

"Saanak pay nga agkabaw. Dayta laeng ta… napalabasen ti maysa a tawen ngem…"

"Ammok manen ti turongen ti saom, Sencio. Ammok a pakawanendatanto met laeng."

"Ngem kaanonto pay?" Tinangad ni Sencio ti asawana. Naimatanganna ti talna iti rupa ti asawana. Kastoy ni Eding. Uray no napaidaman iti ayat dagiti nagannak kenkuana manipud idi nagtarayda sada nagkallaysa iti adayo nga ili, saan a napukaw daytoy ti kinatalingenngenna. Adda ni Eding iti sibayna iti man panawen ti tudo, kadagiti kanito a saan a masbaalan ti kutimermer gapu iti tumulang a lam-ek, wenno iti kalgaw a di madaeran ti siram ti init agingga iti sumipnget no mapukaw dagiti bulong ti berdeda ken mangngegen dagiti makaduayya a kanta dagiti kuriat ken kitkitiw. Ngem ita, kas pay ketdin kayat ni Sencio a kerrasan ti panagtalekna iti asawana.

"Sika la ti pampanunotek, Eding."

"Pakawanendatanto met laeng. Ammok. Ngem bay-am pay laeng a pampanunoten ida. Ay, wen, adda gayam libut a maaramid inton malem."

"Libut? Para ania?"

"Pagdawat iti tudo."

Nagkatawa ni Sencio. "Libut… libut… minamaag!"

"Sencio, irugim manen, a. Dika makilibut?"

"Saan."

"Ngem, Sencio, masapul a makilibutka met. Magangon dagiti maismo."

"Dinak kad’ pagkatawaen. Nalimbong pay laeng ti panunotko. Ammom dayta uray idi sakbay nga ikallaysaka. Dinak koma iramraman iti aniaman a kinamaag."

"Saan a kinamaag daytoy."

"Ania pay ngarud ti pangawagmo iti dayta a libut no di dakkel a kinamaag?"

"No dika umay, saan latta." Timmakderen ni Eding.
Binuyana ti asawana a nagturong iti tawa ti laud. Winarwar daytoy ti singdan a naiparatengnged iti botelia a naglaon iti dumuyawen a tudo.

"Dinno ‘diay pagtuduanna, baket?" kinuna ni Sencio. "Asideg ditoy?"

"Ditoy sentro," inyallawat ni Eding. Immasideg a taptapayaenna ti sangabotelia a tudo. "Ditoy ti pagtuduanna, isu ti yan ti barekbek."

"Ditoy?" nagdusngi ni Sencio. "Ania ti pakainaigan ti tudo a nalpasen a nagtinnag iti tudo a di pay nabukel? Kitaek man ‘ta tudom?" Siniggawatna ti botelia sana insarang iti lawag. "Ne, wen, adda barekbek ti anak ti sal-at a tudo. Agtudo man!" Nagkatawa manen.

"Mudtoy ‘ta tudok!" agarup inriaw ni Eding ket nagtil-ay iti pananggaw-atna iti ima ti asawana a siiiggem iti botelia. Nagngirsi laeng ni Sencio. Naginnagawanda ti botelia agingga’t natnag iti datar. Naltat ti kalubna ket naibukbok ti danum. Inigup ti tapok iti sirok ti sangabotelia a tudo.

KAMALMANNA, iti kantina ni Nana Eliang, nagsasanguan da Sencio, Inciong, Roman ken Satur ti sangaprasko nga arak. Naarimbangawda.

"Makilibutka, pari?" dinamag ni Roman.

"Ania ti pangipaspasaram kaniak-–maag?" Nagkatawa ni Inciong ket nagtung-ed ni Sencio.

"Sika, pari?"

"Uminumtayo ketdi," insungbat ni Sencio.

"Tumudon sa ketdi ita," kinuna met ni Satur. "Ne, naulpan ti anak ti sal-it a bantay!" Intudona pay ti Bantay Paldingan a kinumotanen ti nakangisngisit nga ulep. Tinaliaw ni Sencio ti bantay.

"O-huh! Madamdama dayta, mayangin manen," inyallawat ni Roman.

"Ngem pimmuskol ti ulep idtoy ngato," impapilit ni Satur. "Ken sumalsalemsem ti angin nga aggapu iti kataltalonan."

Timmangad met ni Sencio. Agpayson sa ket ‘tay sao ni Eding, kinunana. Ngem kasta man met laengen dagiti limmabas a malem. Umuy-uyot laeng dagiti ulep.

"Darsenyo bassit, ta ne, mangrikepakon," kinuna ni Nana Eliang. "Makilibutak met. Mangrugin." Intudo ti baket ti sango ti kapilia.

Insurot da Sencio ti panagkitada iti intudo ti baket. Adun ti tao a nagaribungbong iti sirok ti dakkel a kayo a manglinlinong iti kapilia. Nailasin ni Sencio ni Padre Virgilio nga immaway tapno idauluanna ti libut. Nabigbigna met ni Eding a nakaiggem iti nagangtan a kandela. Ken dagiti katuganganna.

Nangrikepen ni Nana Eliang. Saanna nga inyunegen ti sangaprasko nga arak a naguduan da Sencio ken dagiti kaduana.

"Asino ti makaitured a mangpasardeng iti libut?" kinuna ni Roman nga agkuykuyepyepen dagiti matana. "Agrikus ti libut iti away sa agsubli iti kapilia. Lumabasto ditoy. Asino ti makaitured a mangpasardeng?"

Siuulimek ni Sencio a timmaliaw ken ni Roman.

"Sika man ngarud," inkarit ni Satur. "Total, sika ti nakapanunot iti dayta."

"Ket ne, di wen. Pay ta iridepko bassit ustonto no agsublida."

"Ania met ti pampanunotem, Sencio?" inkidag ni Inciong.

"Ha? Pasardengentayo ti libut!" intupak ni Sencio ti baso.

"Kasano?"

"Siak ti makaammo."

Ket nangitangadda manen. Napaliiw ni Sencio a makaturogen ni Roman. Agburbura metten ti sungo ni Satur.

Iti panaglabas dagiti kanito, narikna ni Sencio a simmalemsem ti pul-oy. Kinitana ti Bantay Paldingan. Nagmanton. Nakangisngisit.

Tinaliawna dagiti kaduana. Naglug-oben ni Inciong iti pasagad. Il-iluten met ni Satur ti tianna. Nabayagen a nakaturog ni Roman.

"Dakayo nga alis!" inlaawna sana tinimpag ti papag sa agtuangtuang a nagpakalsada. Bimmallasiw iti sango ti kapilia. Bekbekkelen ti kanawan nga imana ti baso a napno iti arak. Naulpanen ti amin a pangituronganna iti panagkitana. Ngem iti kanito a mabasa manen ti karabukobna iti nasanger ken makaiwa a raman ti arak, agparang dagiti alintatao iti mugingna a mangal-alia iti kinataona. Pasayak nga insagut ti gobierno kadakuada ngem pasayak a mangtagtagabo itan kadakuada; ti asawana a napaidaman iti dungngo dagiti nagannak gapu amin iti parikut a kakuykuyog ti naindagaan nga ayat; dagiti mulana a mais a kinilnaten ti atiddog a kalgaw ken nuang nga arig-maipar-iw iti bassit la nga ikakay-ab ti angin gapu iti kinakirang ti taraon. Amin dagitoy nalagipna a kas al-alia a mangbutbuteng kenkuana. Ngem ania ti kukueen dagiti kalugaranna? Agkankantada… agragrag-oda. Masapul a maguped daytoy.

Mangngegnan ti kanta dagiti makilibut. Dagiti nasinggit a timek dagiti babbai ken nabangag a boses dagiti lallaki. Agsublidan. Intangadna amin ti linaon ti baso.

"Ania, nakaayabkayo iti tudo?" inriawna ket intudona pay ti rupa ti padi.

Nagsarimadeng ni Padre Virgilio iti isasabat ni Sencio. Ngem intuloyna met laeng ti nangidaulo iti lualo.

"Maagkayo amin! Agmauyongkayo!" inriaw manen ni Sencio. Nadlawna a nagtaray nga immasideg ni Eding kenkuana ket tinengngel daytoy ti takiagna.

"Dinak pakibiangan!" induron ni Sencio ti asawana. Naidaramudom ni Eding iti katapokan ngem minulagatan latta ni Sencio. Naggilap ket gimluong ti tangatang. Nakarikna ni Sencio iti nalamiis a nagdisso iti mugingna. Napidua… napitlo.

"Agtudon, Sencio!" inriaw ni Eding. "Aglinongta iti kapilia!" Agarup nalmes ti timekna iti napigsa a danarudor ken karasakas ti tudo nga agdisso iti atep ti kapilia ken kasta met ti dir-i dagiti ubbing ken babbai. Nasebsebanen ti tapok.

Naslep ni Sencio. Simmurot ken ni Eding agingga iti linong ti pasaplak ti kapilia. Intanggayana dagiti dakulapna iti katuduan. Uray la nasaprian ti rupana iti agamaris a danum manipud iti ruar. Mamatiak… intanamitimna. Ngem maisubli pay ngata ti kinaberde dagiti nagango a bulong?

Nagretiro a maysa kadagiti pangulo ti PIA-Region I ni MANUEL S. DIAZ. Mannurat iti Ingles ken Iluko, adu a saritana ti naipablaak iti Bannawag ken magasin nga Ingles. Tinurposna ti AB Journalism iti University of Sto. Tomas, Manila. Bucaneg ken UMPIL Awardee, ni MSD ti agdama a presidente ti GUMIL Pangasinan ken kapitan ti Nagsaag, San Manuel, Pangasinan a nakayanakanna.

Kontemplasion Para Ken Ni Flor

2003-04-02T13:32:00.000+08:00

Kas kadagiti nagisalda iti anges ti nagan
Ti inaldaw-aldaw a dangadang iti sabali nga ili
Wenno iti kaltaang ti nainaan a babawi

Aginanakan, aginanakan, kunami kenka, kailian
Flor a sabong dagiti nabiag a tagainep
Ti mamintallo a pannangan, agmalem a pannakapnek

Saan a kas karina ti mabalud, maikarsel
Iti tuok ken buteng ti bartolina
Dagiti panagun-unnoy iti naimbag a gasat,

Daytay man gasat a sorpresa ti langit
Uray no dagiti sumangpet a surat ken palagip
Dagiti imbati ken imbaga ti rabrabak

Daytay rikna ti asawa a kasimpungalan,
Din ita mangiginggina, din mangipapaidam
Birokem ti regta iti takiag dagiti arapaap

Para kadagiti annak a maila, agur-uray
Iti arakup, mangnamnama iti namnama
Iti laylayan ti bado dagiti santo, iti tuod

Iti dapan ken saka dagiti patron,
Kasta met iti daraan a puso ti apo,
Daytay guardiatayo iti laksid ti gulib,

Iti laksid ti nailian a panangliput
Dagiti senador, dagiti diputado, dagiti gobernador
Dagiti komersiante iti pigsa ken rugso,

Tagapresio ti panagarem ken panaguttog,
Isuda a manggatgatad iti naorasan a biag,
Mangikeddeng iti patingga ti linteg ken arapaap.

Aginanakan, aginanakan, Flor, kailian, kabsat.
Inanamaem ti kappia iti sidong dagiti tapok
A mangarakupto kenka, mangpadanon kenka

Iti pagarian dagiti awan patinggana a kanito
A ditoy a buyaem ti pakasaritaan ti ili
A pakasaritaan met ti ultimo a sakripisio.

Agyamankam iti datonmo a biag, sika a bannuar.
Agyamankam iti datonmo a pannakatay, sika a taklin.
Agyamankam iti datonmo a pannakailansa, sika a salakan.

Dakami nga agbibineg, nakamuttaleng,
Baed, sulpeng, dakami a panawam a tuleng,
Dakami a manglagip iti panagdaliasat iti mumalem.

AURELIO S. AGCAOILI
Unibersidad ti Filipinas
Diliman, Quezon City

Karit

2003-04-02T13:18:00.000+08:00

No tibnokak ita iti nasam-it nga isem
Ti awan ramramanna a digo 'toy pakinakem
Dagiti aldaw a nagungaran ni lidem
Agrusing namnama aldaw dinton aglidem.

Adtoy ti karit a naidarnap kataltalonan
Panagbugi dagiti dawa intayon masaksian
Isem ni mannalon dimon matarusan
Kalapaw magangtan aldaw dinton aglidem.

Dagiti dagum naimula ut-ot 'ta abagam
Puris 'ta barukong maakas pakabang-aram
Layus tarigagay rumkuas agsasamusam
Tuok ken rigat awandan iti masanguanam.

Sangaraay nga isem masukdal mapuros
Aluyot' ti danum puersa dumarasudos
Ngatangata ni ragsak gagar di mabubos
Aweng agsaknap di agpabatubat a risiris.

Sika itan daydi diak pulos ninamnama
Nga agbunga iti adu panagdapan sirmata
Umkis man 'toy barukong addakanto latta
Sappuyot 'ta isem arakupmo a siinama.

ELIZABETH MADARANG-RAQUEL
Don Mariano Marcos Memorial School
Pinili, Ilocos Norte

Principal II ni ELIZABETH MADARANG-RAQUEL ti Don Mariano Marcos Memorial School, Pinili, Ilocos Norte. Naipablaak dagiti daniw ken saritana iti Bannawag ken sumagmamano ti nairaman kadagiti antolohia ti GUMIL Filipinas. Ilepleppasna ita ti Doktorado iti Edukasion. Ni Marianito F. Raquel ti Laoag City a mangisursuro met laeng ti kasimpungalanna. Tubo ti Pinili, Ilocos Norte.

nangina dagiti maisursursor a masakbayan

2003-03-21T17:00:00.000+08:00

nangina dagiti maisursursor a masakbayan
sagmamano kadi itan ti sangkaatado a sirib?
di maud-udan dagiti aglaklako adu a pakasaritaan.

sangsangkayapuyan ti pateg ti mabenditaan a nagan,
sangsangkasakmol laeng ti mailimos iti panagibit
nangina dagiti maisursursor a masakbayan.

agmaya pay met dagiti karabukob ken tian
ket masikog dagiti santa a pangarkararagan ittip.
di maud-udan dagiti aglaklako adu a pakasaritaan.

awan pay ketdin maidaton a mamaen wenno badang
barbareng mangaasi dagiti agsingsingir iti buis.
nangina dagiti maisursursor a masakbayan.

sagmamano pay itan ti sangareppet a sentenial?
di la kadi mabalin ti umutang uray sangkasigit?
di maud-udan dagiti aglaklako adu a pakasaritaan.

napungo iti rosario dagiti ima ken saka ti mangisalakan,
awan serbi ti atang ta namutittit pay laeng ti langit.
nangina dagiti maisursursor a masakbayan,
di maud-udan dagiti aglaklako adu a pakasaritaan.

ROY V. ARAGON
St. Paul University
Tuguegarao City

Iti Nagan Ti Ama

2003-03-20T14:49:00.000+08:00

Impideg ti lallaki
ti de-pilid a tugaw
          iti puraw a diding
          idinto nga inuraymi
          ti naituding nga oras.

Siak a mararit
          addaak met iti trono
          ti naparmek.
Nagsasaruno nga immagibas
          dagidi dimmaga
          iti daan nga ili, uray
          daydi darepdep a nagkunaak,
          bayadak ti utang
          ti kasimpungalak.

Ama, mangngaasika
O Apo, mangngaasika

Ket nalang-abko
          ti nalabaga a rosas
          nga am-ammalan ti umis-isem
          a timman-aw iti yanna.

Ama, mangngaasika
O Apo, mangngaasika

Inggalutdan dagiti imak
          iti padeppa
          a nangipaiddaanda kaniak.

Ingatom ta saka, kinuna
          ti siaabbong ti agongna
          ken nagkawes iti berde
          a kas kadagiti dadduma.

Ngem agbibinegakon
          kadagiti tudok ken sapsapo.

Linuktandak iti asideg
          ti sellang ken lamiis
          ti kaipapasngay a parbangon
          ti tarimbangon.

Dagiti lallaki a nagabito
          gineppasda dagiti pempen
          ken basolko.

Nalpasen, inyarasaas ti Bibig
          a ti inyangesna
          isu ti sang-aw
          ti agturay a di makita.

Baguio General Hospital
Abril 9, 1997

PETER LA. JULIAN
PIA-Region ISan Fernando City, La Union

Nobelista, mannaniw, sumasarita, sumasalaysay, agiwarwarnak, maysa ni PETER LA. JULIAN, tubo ti Laoag City, a nangipatarus iti Santa Biblia iti Iluko. Saluyotenna ti agsurat iti Iluko ken Ingles. Adu a libro ti GUMIL Filipinas ti nakairamanan dagiti gapuananna. Masansan nga aghurado kadagiti salip iti sarita ken daniw. Asidegen nga agretiro iti PIA Rehion Uno a pagpapaayanna. Lider ti GUMIL Filipinas ken Bucaneg Awardee. Naikamang ni PLJ iti Ramon, Isabela.

Dagiti Kampana

2003-03-20T14:37:00.000+08:00

Sarita ni F. SIONIL JOSE

DUA nga aldaw sakbay ti Paskua idi umay ni Apong Lakay ditoy Rosales tapno alaennak a mangadkadua kenkuana iti talonna idiay Carmay. Nagawid kano ngamin ti lalaki a katulonganna ta mapan maki-Paskua iti taeng dagiti kabagianna idiay ballasiw ti Agno.

Simmangpet a managsaggaysa ti addangna iti nabisilan a dalan idinto nga itektekkenna ti ballatinaw a bastonna, maysa a pakalaglagipan iti panaggobernadorsiliona idi kabambannuaganna. Naiparaut ti palloka kadagiti sakana. Iti ulona, saan a naannad ti pannakaitakkab ti kadaanan a kallugongna a buntal. Adu a rigatna a manglinteg iti takderna, ngem dina latta malapdan ti pannakaitibkolna.

Idi sumardeng iti arsadanan ti agdan, madlaw unay ti pannakabannogna nupay asideg ti pinagnana manipud iti estasion ti trak. Pinukkawannak ni nanang iti pagay-ayamak tapno atibayek ni apong nga umuli.

Immagepak iti kuribetbeten a bukot ti dakulapna, ngem idi tulongak iti yuulina, kinitanak, kinitana ti bassit nga imak a mangteng-tengngel iti takiagna sana kinuna: "Agyamanak, apok… Ngem ala, inka agay-ayamen. Kabaelak ti umuli."

Ngem saan a nagwaywayas nga umuli ta sinabat a dagus da tatang ken nanang ket inassibayda. Maysa daytoy kadagiti narasay nga isasarungkar ni apong, a mapasamak laeng iti las-ud ti dua wenno tallo a tawen. Nagtaltalinaed idiay talonna, iti nagbaetan ti Waig Andolan ken Karayan Agno, a binakirna idi kallabes a limapulo a tawen. Iti dayta a disso ti nangipaduyakyakanna kadagiti mannalon kadagiti siribna maipapan iti panagtalon, a sa laeng masinga no mapan mangopisina idiay ili, kas gobernadorsilio.

Idi bassitak pay, sangkakuna ni nanang nga ipannak iti 'yan ni apong no agsubegsubegak. Nupay dakkel ti panagtamedko ken ni apong, saan met a tao a nakabutbuteng iti panangipagarupko, ket idi natakuatan ni nanang a saanak a mabuteng ken ni apong, sinublianna ti sigud nga ar-aramatenna--ti pagbaut.

Iti maysa a lakay nga agtawen iti nasurok a sangagasut, natibker pay laeng ni apong nupay sunganien ti masansan a pannakaitibkolna a magna dayta. Nagsakit iti naminsan ket malagipko pay laeng daydi nasipnget a rabii ti Setiembre a panagkabaliomi kada manong a maysa a doktor a nagpa-Carmay. Nasarakanmi ni apong a sidadata iti papag ket dina kayat ti agas nga ipainum ti mangngagas. Kas maysa a lakay a nakapagpapasen iti biag, kinunana a no dumteng ni patay kenkuana, awan ti makaigawid.

Ta naisaganaannan ni patay. Idiay ili, saan a pa-limed ti lungon a pinaaramidna idi nasurok laeng a siam a pulo ti tawenna. Ngem inlako ni tatang daytoy napintas a lungon a nakalupkopan iti pirak idi isardeng ni apong ti panagsaludsodna maipapan itoy.

Nakakaskasdaaw, kinuna ni tatang, nga iti nagmalem iti dayta nga aldaw, saan a dinamag ni apong ti nasao a lungon, idinto a sangkasaludsodna no maisarsar-ong idi, wenno no umaway met da tatang ken nanang idiay Carmay.

Adu ti masdaaw idiay ili iti gasat ni apong a mangipapas iti panagluom ti biagna. Nakitana amin nga annakna a dimmakkel ken nangasawa, nagpamilia ken natay, ket isu, napigsa pay laeng nga agdakiwas kadagiti talon idiay Carmay a kas man makipinnaut iti daga a dinalusanna.

"Ibagak kenka ti palimed ti napaut a biag," kinunana iti nabatad a timek idi sarungkaran ni manong idiay Carmay, idi kasangsangpetna iti panagadalna iti medisina idiay siudad. "Naynay a panagtrabaho, nadalus a panunot ken nalinteg a panagbiag."

Ngem sabali ti panangipapan dagiti kaarrubana, nangruna dagiti manamati iti an-anito. Mabalin, kunada, a nangngegna ti uni dagiti kampana iti Paskua, ta atiddog kano ti biag dagiti makangngeg iti dayta naisangsangayan nga aweng ti kapatgan a rabii.

Saan a patien ni apong a dayta ti gapu ti napaut a biagna. Saan a relihioso nupay nasinged unay ti pannakainaigna iti daga, ti daga a patienna unay nga agbunga gapu iti pannakabalin ti Dios. Nabayagen daydi idadap-awna iti simbaan; idi pay laeng panawen ti rebolusion, nangrugin ti pannakatippuog ti pammatina kadagiti padi, ket nagangayanna, napukaw ti pammatina iti Simbaan.

Iti sardam a panagsasangomi a mangrabii, natalna unay ti langa-na. Naulimek iti naimas a panna-nganna. Nabayag a nangan, ket isu ti naudi. Idi malpas, kinitanak ket kinunana: "Boy, sika ti inaudian. Sumurotka kaniak idiay Carmay inton bigat, kas inaramid amin dagiti kakabsatmo idi ub-bingda. Kadkaduaennak agingga iti sumangpet 'diay katulongak."

Diak ammo ti isungbatko ket kinitak da tatang ken nanang tapno paidalanak. Kinuna ketdi ni nanang nga innawak dagiti pinggan ta isaganana dagiti ma-sapulko a sumurot ken ni apong.

NAULIMEK nga away ti Carmay. Lumasat ti kalsada probinsial iti maysa a pingirna. Maysa a disso a nagaarimuto-ngan dagiti balay a nagatep iti pan-aw ket ti balay ni apong ti kadakkelan. Kadagiti sumagmamano a rabii sakbay ti Paskua, malagipko ti panagaramid dagiti nataengan iti sinuman ken dudomen kadagiti paraanganda. Ngem naragragsak idiay ili. Adda ti Misa Aginaldo ket mangngeg dagiti musiko iti plasa, a mangriing kadagiti tattao. No makariingkamin, ituredmi ti lam-ek ket mapankami makimisa, ngem uminumkami pay nga umuna iti napudot a taho idiay kombento sakbay a sumrekkami iti simbaan. Iti saan a mabayag, buyaenmin dagiti sipapasged a kandela iti sanguanan ti altar ken denggenmi dagiti nasam-it a kanta ti Paskua. 'To no kuan, sumiripen ti init kadagiti kakaykaywan ti Bantay Balungao. Ket iti karabiyan ti Paskua, agsasalip dagiti bungbongmi ken mangbuangaykami iti sibakong orkestra a pakiPaskuami iti binalambalay.

Ngem iti balay, ni apong, linteg met ti kaipapanan ti tunggal balikas ni apong. Ta ania kadi ti Carmay iti panawen ti Paskua, no saan a nalawa a kataltalonan a naluom kadagiti dawa ti pagay a bayag; awan ti makasinga iti ulimek no saan a ti natinggaw a pukkaw ti lakay a mannalon a mangawag kadagiti annakna nga agdidigos iti karayan, wenno dagiti martines a maringgoran a mangduol kadagiti piekda iti tuktok dagiti silag.

"Saanta a maturog ditoy balay no rabii," kinuna ni apong iti sumuno nga agsapa bayat ti panamigatmi. "Maturogta idiay taltalon tapno mabantayanta dagiti maani."

Dakkel ti nagbaliwan ti panawen, masansan a kuna ni apong. Idi un-unana, no panagaani, mapatpat ti pagay, mareppet a mapempen iti kataltalonan ket santo laeng mayawid no madanon ti panagiirik.

Dakami ti miningmingmingan dagiti tattao iti agsapa a panagturongmi iti estasion ti trak; siak a maysa nga ubing a mangiturturong iti lakay a nganngani saan a makapagna gapu iti kasikkil ti pannakaalmidor ti pantalonna. Ngem maysa met a dayawko ti pannakiku-yogko ken ni apong, ta isu ti maysa kadagiti nakipagbangon iti ilimi banag nga ammo ti amin nga umili.

Idi lumabaskami iti simbaan, kinu-nak: "No saanak la a sumurot kenka, apong, agkantaak koma dita simbaan no rabii… 'ton bisperas ti Paskua…"

Nagrupanget ni apong ket iti pannakaimatangko iti pannakasuronna, saanakon a nagtimek.

IDI sumangpetkami idiay away, napintas ti panagsaknap ti lawag ti init kadagiti kataltalonan. Manipud iti bit-ang nga agturong iti balay ni apong, nalayang a maimatangan dagiti bumalbalitok a pinagayan.

Simrekkami iti dakkel a ridaw. Dagiti nabunton a mais ken napempen nga iket ti immuna a nakitak. Iti kosina, sumagmamano a manok ti agtuktuktok kadagiti naiwara a mais. Linutok ti pangrabii, ket idi agsaknap ti salemsem ti angin ti Disiembre iti sardam, imbaga ni apong a balkotek ti ules ken sumagmamano a pungan. Di nagbayag, napanna ginuyod ti ulnas ket daytoy ti nagikargaanmi kadagiti alikamenmi a maturog idiay kannag.

Saankami a nairidep a dagus idi maaplaganmin iti garami ti ulnas a pagiddaanmi. Iti 'yanmi, mangngegmi ti kanta dagiti ubbing ken ti arimbangaw dagiti agragragsak a pumurok iti asideg a kabalbalayan. Adayo ditoyen ti ili ti Rosales. Awan ti mangngegmi nga uni manipud sadiay; uray ti kanalbuong dagiti bungbong ken dagiti rebentador a masansan a sindian dagiti ubbing.

Naulimek ti aglawlaw. Ket di nagbayag, rinugian ni apong ti agsarita: dagidi aldaw a pasig pay laeng a kapan-awan daytoy a disso; dagidi aldaw a kaadda ti uleg iti tunggal regkang; dagidi aldaw a panagsalog dagiti pagayamna a Bago iti Cordillera ket umayda agisukat iti karne ti ugsa iti arado; dagidi aldaw a di pay laeng unay napegges ti Karayan Agno ken kaadu ti ikan idiay Waig Andolan, ken dagiti panawen a panagkamkamatna iti ugsa ken alingo iti paraangan ti balayna.

"Ngem nagbaliw ti panawen," kinu-nana idinto nga impug-awna ti asuk ti pinadisna, "ket naikuyog ti panagbaliw ti daga."

Sinaritana dagiti napanen a Paskua, nupay dina malagipen dagiti kangrunaan a napasamak. Sinaritana met dagiti adu a rabii a panagmaymaysana nga agbantay kadagiti pagay iti kataltalonan.

"Boy," kinunana, "makaipaay iti nasayaat a pampanunot ti ulimek iti kannag. Ditoy, a saan ket nga iti sabali a disso, no maymaysaka, as-asidegka ken ni Apo Dios."

Diak maawatan idi ti kayatna a sawen ta maysaak a sakristan idiay simbaan ket adda naisigud a pannakaawatko iti Dios ken iti relihion. Ngem siuulimek latta a dimngegak kenkuana -kadagiti di agsisilpo a saritana, maipapan iti rebolusion, agingga iti panagpukaw iti panagdengngegko ti anabaab dagiti tattao iti labes ti kalsada ket dimmagsen ti kalub dagiti matak.

Nakadungsaak ngata ta idi ma-kapuotak, saanen nga agsarsarita ni apong. Iti tangatang, nakitak ti agwaywayas a bulan; awan dagi-ti bituen. Iti rabaw ti silulukas a daga, kasla naipatugaw a pusa ti Bantay Balungao ket awan ti makasinga iti ulimek no di laeng ti areng-eng dagiti kuriat. Nalam-ek ket binalkotko ti bagik iti ules, ngem idi taliawek ni apong, awanen iti sikigak.

Nagmasngaadak ket nagtaltalangkiawak. Kinitak ti sirok ti kamantiris ken ti 'yan ti nuang nga agar-arab. Iti saan a mabayag, nakitak ni apong iti aruba-yan ti karison, tumangtangad iti nalitnaw a tangatang ket agsamsammaked iti bastonna.

Nagtaktakder sadiay iti naba-yag; diak malagip itan no kasano a kabayag. Ngem nalinteg ti panagtakderna, kas iti pika ken napnuan bileg. Timmakderak, pinukkawak ngem kasla dinak nangngeg. Idi maasitgak ket makitak ti rupana, adda agtedtedted kadagiti matana ket agay-ayus iti kirriten a pingpingna. Ngem adda naisangsangayan nga isem kadagiti apagbingngi a bibigna.

Nalagipko nga adda tultuleng-na ngem ammona nga addaak iti sikiganna ta idi agangay, kinu-nana, "Dumngegka, Boy."

Nagulimekak. Iniggamak ti nakersang nga imana.

"Dumngegka, Boy, dumngegka." Nainayad ti panagsaona.

"Ania dayta, apong?"

"Dumngegka."

Iti adayo, iti labes ti kataltalonan a 'yan ti purok dagiti mannalon, agtagtaguob ti maysa nga aso; nagbanesbes ti nalamiis nga angin; nagbanang-es ti nuang iti asidegmi ket nakabatbatad ti baresbes ti danum iti asideg a pakyas.

"Mangngegko laeng ti baresbes ti danum, ti taguob ti aso, ti angin ken ti uni dagiti kuriat," kinunak.

Kasla adayo unay ni apong. "Dagiti kampana, Boy," kinunana ket nagrimat ti lawag ti maysa nga agsapa iti rupana. "agpatpatit dagiti kampana ti Paskua!"

Ket ditoy, iti tengnga ti kataltaonan a lima a kilometro ti kaadayona iti ili ken kadagiti kampana iti simbaan, nalagipko ti sarsarita maipapan kadagiti kampana: no kasano ti panagtalinaed ti tibker ti bagida, no kasano ti pannakipinnaut ti gasat kadakuada, ta iti maysa a rabii ti Paskua, nangngegda ti aweng dagiti kampana. Ket adtoy daytoy lakay a saan a mamati iti sarsarita maipapan kadagiti kampana, a madama ita a mangal-allingag a sipapasnek iti uni dagiti kampana.

Kinitak manen ti rupana, dagiti agkurkuribetbeten a bibigna. Kinabutengko ti langana, ket iti apagkanito, nagtarayakon, kadagiti nalawa a talon, iti kapagayan, iti nagbabaetan dagiti natayag a silag, agingga idiay Carmay iti dayta nalamiis ken nasellag a kannag. Immuliak iti balay ni apong ket agrikrikab ti barukongko iti panagkurini-konko kadagiti pungan iti siled a diak tinaltaliawen ti naggapuak; ngem binabalawko ti bagik no apay a diak pinati ti kinuna ni apong maipanggep iti nangngegna tapno aglak-amak koma met iti parabur.

Idi agbannawag ti init iti Carmay ken idi dumteng ti Nasantuan nga Aldaw ti Paskua, maysa a kaarruba ni apong ti kaduak a napan iti kataltalonan. Ninamnamak a pagungtannak gapu iti panangpanawko kenkuana, ket awan ti nangibagbagaak iti naaramid agingga idi mapalabas ti sumagmamano nga oras - idi sumangpet ti kabsatko a mangngagas a nangipaneknek a daytoy apongmi a lakay a nasarakanmi a siuulimek nga agid-idda iti rabaw ti ulnas, natay gapu iti kinalakayna.

(Immuna a naipablaak iti Bannawag ken nairaman iti antolohia a Napili a Sarita Dagiti Ilokano, 1968 nga inedit ni Juan S.P. Hidalgo, Jr.)

Ni F(rancisco) SIONIL JOSE, tubo ti Cabugawan, Rosales, Pangasinan, ti Mannurat dagiti mannurat a Filipino. Naawatnan dagiti kangatuan a pammadayaw a mabalin nga ikutan ti maysa a mannurat iti Filipinas: ti Cultural Center of the Philippines Award for Literature, Ramon Magsaysay Award for Literature, ken National Artist Award for Literature, ni Apo Sionil Jose ti umuna ngata a Filipino a makagun-od iti Nobel Prize for Literature iti asideg a masakbayan. Malaglagip ni Manong Frankie kadagiti naisangsangayan a sarita ken nobelana maipapan iti Rosales.

Gapu Amin Kadagitoy

2003-03-16T14:43:00.000+08:00

Sarita Ni PACIFICO D. ESPANTO

NAKEM ngata ni Apo Dios, 'Mari. Pinadasko idi nga aturen ti kababalin ni Pondong, ngem awan ti nagmamaayan dagiti panangaskasabak. Idi agangay, siak pay ketdin ti napasurotna. Naimbagka ketdi, a, ta naitultuloymo ti nagpaay iti Apo; saanka a nakiasawa a kas kaniak.
Ket daytat' nakapanunotak a nagsurat itay napan a lawas ta, 'di kunakon, kasla kawaw idin ti panagriknak iti panagbiagko. Umayak koma idiay pagdagusam, ngem kasano kadi ket dagitoy met ubbing? Ta no adda ar-aramiden ni Lelangda-kas ita, isut' napan nakitienda-'sino kad' pay ti agaywan? Inton sumangpet, pagsinnublatanminto ti aglaba, agluto, agpirinsa…. Ah, ngem nasdaawka ngata idi kalman, idi makitanakami idiay kapilia. Ala, sapay koma ta mataginayon ti kasdiay nga urnosmi….

Agyamanak iti panagkunam a kasta, 'Mari, ngem nakem ngata ni Apo Dios, diak kad' kuna ket, ne, kitaem laengen: adda, 'ya, panangipagarupko a sumangpet ni Pondong idi rabii ti Sabado? Manipud idi nayalisen iti destinona-ta dita ngarud Tutuban idi ti pagopisinaanna-iti laeng agtapos ti bulan ti isasarungkarna. Agasem ngamin ti kaadayo ti Kabikolan: agmalem ken agpatnagka nga agbiahe iti tren.

Mangmangankami a kasta idi naminsan a rabii; subsubuak daytoy anaktayo. Pagammuan, naitubong iti lapayagko ti ranitrit dayta ruangan. Siripek a kasta… ne, ni Pondong!

Inubbakon ni Boy. "Ni Daddy, Boy, simmangpet ni Daddy!" Dinarasko a napan linuktan 'ta ridaw. "Apay, Daddy, ita man pay?"

"Ayan ni Baby?" kasta met ti sungbatna. Pinagsinnublatnakami nga inagkan. Ne, ket immalingasaw manen ti angot ti arak.

"Adda idiay ngato. Patpaturogen ni Lelangda. Mangmangankami ken Boy. Sige, mapanka agsukat biiten ta makigiddankan."

Ngem idi makaulin, 'Mari, naimayengak: ania ngarud ita ti idasarko? Ah, ket inalawko met la ti bagik, inton madamdama laengen ti pannangan ni Nanang, bareng no…. Ket kabayatan ti panagidasarko, pinugtuak no aniat' gapuna a simmangpet a kellaat ni Kompadrem. Di la ngata pakagin-awaan, aya, daytoy inayanna, Apo? nakunak iti nakemko, 'Mari. Kasta unay ti talagutog ti barukongko, idinto nga indasarko ti agpaay koma ken ni Nanang.

Numona ta nalagipko pay met ngarud ti napasaranmi idi Paskua ken Baro a Tawen. Ay, kunam kadi, 'Mari, ket-nakababain koma a saritaen daytoy ngem isut' pudno: naimbag ketdi ta adda daydi pusi nga utong a naggaput' Ilokos ta adda ket inang-angermi. Wen, manipud idi nayadayon ni Pondong, 'tay kunadan, pairutkami la a pairuten iti barikesmi. No dadduma, mapanunotmi ti mapan koma la agtitiponen idiay destinona, ngem pagangayanna, maublagkami met laeng a, ta kasano, agallaallakami lattan? Di met ammo no sadino wenno kaanonto manen ti pannakayalisna!

Ket idi makaidasarak, intuloyko a sinubuan ni Boy. A, ngem napukawen ti ganasko a mangan. Kasla aleng-alengko pay ketdin ti panangsubsubok itoy anaktayo, 'Mari. Diak man nagawidanen nga indilig ti panagbiagmi idi kakamkamangmi pay. Wen, naimbag ket idi ta, nupay bassit pay ti aw-awaten ni Kompadrem, bassit pay la ti pagbusbosanmi. Umuna unay, nalaka pay la ti pagabangmi idi iti balay ta agtaengkami pay la ngarud idiay Project 4.

Ah, napalusposanmi daydi a balay, 'Mari. Wen, awan lat' gasatmi a makabalay koma iti bukbukodmi. A, ta 'tay kunak, idi nayadayon iti destino ni Kompadrem, nangrugi metten ti utangmi iti pagabang. Numona ta kasta unay a kinainget met dagiti taga-Homesite Office! Tallo a bulan laeng ti utangmi, nagkakamakamen ti panagsingirda.

Kastoy ngata ti mabilang itay napan a tawen idi pagtalawendakami idiay Project 4. Kapilitan, 'Mari, a pimmanawkami ta awan met ngamin ti "kapetmi" kadagiti taga-Homesite.

Ngem, ala, naiwakas met laeng daydi a parikut. Ket naimbag ketdi ta adda met la sangkabassit a naagsawmi iti daydi a balay. Kas pangliwliwa met piman daydiay simmublat, impulangna daydi nayab-abangmi iti unos ti dua a tawen, ket isu, 'Mari, ti namadpadaganmi iti makatawenen a panagyanmi ditoy Manila. Agasem kadi ti busbosen ditoy: pagabang iti balay…. Ne, agurayka bassit ta innak mangala iti pagpalamiista. Ay, ania la ket ti awan ti katulongannan, aya, 'Mari…?

Ala, ket maituloyko ngarud. "Ket," inamadko apaman a nakasango ni Pondong iti lamisaan, "aniat' napagtengmo, Daddy, ta kellaatka met a dimtengen? Addan sa ket nakaikissiim kenka… wenno agparpariknan sa ketdi a sabali ti ar-aramidenen 'toy baketmo, kasta kadi?" Kastat' angawko, 'Mari, idinto a dandani diak mateppelanen ti panagluak, ta maluyaanak man ketdi iti kasdi a kasasaadmi.

"Hus, daytoy met, ne," inkatawana ket inggaw-atna nga impatay ti dakulapna iti tumengko. "Adu unay a sasawem. Agawaam kad' ketdi ta bareng maigatanganta dagitoy ubbing iti isibboda."

Nagkullayaw ti unegko. Igatangan? Nangalaan daytoy iti kuarta? Amangan, Apo, no ania ti napampanunot daytoy asawakon, kas 'tattan, 'Mari. A, ket diak met nakatimeken; nakamulenglengak met la a kastan.

"A-a!" intudonak a kasta, sa nagsakuntip. "Ipagarupmon sa ketdi a napanak nagtatakawen? Ay, saan, Mommy, nadalus a kuarta ti insangpetko."

Idi madlawna a kasla diak pay la mamati, "Pagrigatanna ngamin ket ta awan lat' mabasbasamon a pagiwarnak," kastat' kunana. "Naikkankami iti bonus, isut' gapuna nga itay maawatko ti bingayko, dimmawatak a dagus iti ababa a bakasionko. Domingo de Paskua no bigat, saan kadi?"
Namak pay, diak nasaban ti ragsakko. "Boy," daytat' nambarak a nangilinged iti panagluak, "makapantayto met laengen idiay kapilia."

Ngem apaman a naisawangko dayta, nagkullayaw manen ti unegko. Nalagipko daydi pangta ni Pondong idi mapagtalawkami idiay Project 4: awan ti umawag-awag iti Dios, awan ti sumrek iti simbaan!

Nakain-inaka ti panagulimekna. Pagammuan, nagsakuntip. "Ti la adda nga isalsalpikam," indayamudomna. "Dimo ket darasen ta bareng maka-gudta pay a silulukat dagiti pagtagilakuan."

"Ket sika, apay a dika sumubo bassit?"

"Nanganak bassit itay idiay tren. 'Mo ta siakon ti mangpainum ken ni Boy, uray ket al-alistoak nga agpelles."

Isu, a, kinartingakon ti napan nagpelles.

Sakbay nga immulogkami, adda inyarikapna. Kimmarasakas dagiti papel de banko kadagiti ramayko. Tallo a saglilimapulo!

"Idulinmo 'ta dua," kuna ni Kompadrem, 'Mari.

"Ket sika?" kunak, a, ta di kad' naalas met a magmagna ti maysa a lalaki nga awan la pulosen ti nagyan ti bolsana? Kunak daydi, ngem sabali ti adda idin iti panunotko.

"Adda. Umanayto pay la daytoy a busbosek nga agsubli idiay Bicol."

A, ket ad-adda a nagatapakon, 'Mari. "Apay, mano kad' ti bonus a naited kenka, Daddy?" inuntonko.

"Kas iti sueldok iti makabulan - adu unay a salsaludsodem! Dimo ket agawaan. Rabiin!"

Ala, ket napankami nag-shopping dita Avenida, 'Mari. Mangrikrikep idin dagiti sumagmamano a pagtagilakuan. Awanen ti panawenmi a nagsursor. Numona ta idi kumitkitakami iti sa-patos ni Boy, daytay agpaay iti agtawen iti tallo, kunak iti aglaklako, ket kas met la dakkel unay ti panagkitak iti inruarna. Sumangkaotro met ni Kompadrem ta daytay koma dakdakkel, kunana met. Isu, a, daydi inruaren ti aglaklako ti innalami.

RABIIN idi agawidkami. Nagserran dayta kaarubami a tiendaan dita akin-amianan a suli, ket mangrikrikep metten daytoy adda iti abaymi. Sumag-mamano a lallaki ti agsarsarita pay laeng dita sango ti akinpungto a ridaw daytoy apartment.

Ngem siririing pay laeng dagiti ubbing idi nakaulikami. Kasta unay ti paragsit ni Boy a simmabat. Kinibin ni Kompadrem. Inyawatko ti maysa a karton ket pimmusingdan nga agama; nagdalupisakda iti datar. Immasidegak met kadagiti agapo tapno ipadasmi ti sapatos ni Baby.
Pagammuan, "Aniatta!" imbettak ni Kompadrem, "no kunak ngamin itay a dakdakkel ti pairuarta!"

Dinumogak latta ti nangtiliw iti saka ni Baby. "Hustonto no agngasangas," insaridatko, idinto a pilpilitek met a yusong ti dapan daytoy inaudi.

"Ala, ket kitaem, a, no adda pakabalinanna!"

Timmaliawak iti 'yan dagiti agama. Tumaptapuak ti mukod ni Boy!

"Mabalin sa met ket a pasukatan. Uray ta dida pay met la naibugar," kastattan ti kunak a sialumamay, 'Mari.

"Kayatmo a sawen, saan met a lumbot 'ta sapatos ni Baby? Anak ti… kailala pay ket ti…." Inuksotna ti sa-patos iti dapan daytoy lalaki, ket nagsalidaak ta kunak no ibarsaknan. Ngem inaramatna ti sapatos a pina-ngiduron nga impauyas iti kalub ti karton. "Addayta, basaem ti naimarka!" indag-esna.

Kasla adda nagkarayam a nalamiis iti unegko idi mabasak ti "No Return, No Exchange."

Inalikumkom ni Nanang dagiti sa-patos, impisokna ida kadagiti karton, ket napanna impalunipin ida iti sirok ti lamisaan a bassit. "No dikayto met rinukod nga immuna dagitoy dapanda," indayengdengna.

Awan ti nagtimek bayat ti panagsukatmi. Napan nakikaidda ni Boy apaman a nakayaplag ni Lelangna. Bayat ti panangpaturogko ken ni Baby, nagyaplag metten ni Pondong sa nagidda. Pagammuan, bimmaringkuas. Napan iti 'yan ti lamisaan ket ginuyodna ti uyosen. Inuksotna ti relos iti pungupunguanna sana impisok.

Saludsodek koma ti oras idi makasubli iti ikamen, ngem pagammuan la ta bimtak lattan ditoy batogmi ti "Balut!"

"Ne, ita man pay nga adda aglako iti balut iti kastoy nga oras," insaridatko a panggutugot kenkuana a tuman-aw koma bassit.

Ngem awan ti naurayko a sungbat ni Kompadrem. Namrayak laengen nga intuloy ti nangitulod iti indayon ni Baby.

NALAWAGEN idi makariingak idi bigat kalman. Dagiti sapatos ti simmiplot a dagus iti panunotko. Aya unayen, nakunak iti nakemko, 'Mari, ta no saan la koma nga agserra dagiti pagtagilakuan iti Domingo, innak koma padasen a pasuktan ida, uray mangnayonak bassit. Tinaliawko ni Pondong: matmaturog pay laeng. Nabannog ngata unay piman a nagbiahe, naitanamitimko. Sa ket… nakainum…. Tinarimaanko nga inulsan ni Baby saak nagin-inayad a bimmangon.

Apagisu met a natimudko ti panagsay-a ni Nanang, ket pinattapattak a bimmangon metten, "Ne, apay, Insiang, nangipanam kadagidi sapa-tos?" kinunana.

"Sapatos?" Nagsidduker ti unegko. "Diak met ket sinagsagid ida."

Kas met la nakangngeg a tuleng ni Pondong. "Apay, naan-ano dagiti sapatos?"

"Masdaawak ngarud ta… ditoy sirok ti lamisaan ti nangipalunipinak idi rabii ket… awanda metten!"

"Awan?" Bimmaringkuas metten ni Kompadrem. Nagtarus iti 'yan ti lamisaan. Sinarunok. Nagsarimadeng iti sango ti lamisaan. Nagbannikes a nagwingiwing. Pagammuan, ginuyodna ti uyosen. "Nalpas!" Nanalpaak ti panangiduronna, ket nagbaw-ing a mangkudkudkod iti teltelna.

"Ti… ania dayta?"

"Ti relosko," intanabutobna. "Kasano la ti iseserrek ti anak ti diantre a mannanakawen?" Sinukimatna dagiti rikep ti tawa.

Nagturongak met iti 'yan ti lababo dita likud -- ta adda ngarud sabali a lababo idiay ngato, 'Mari. Mapanak koma agmulumog. Ay, ket agkaiwarangen dagiti daan a lupot a naipempen iti karton. Idi ilukatko daydiay tawa, ne, nagtarus metten ti panagkitak iti baba!

"Ditoy, Daddy, linikiatna ti lababo!"

Timmaray ni Pondong iti 'yanko ket imbuangna a namimpinsan ti tawa. Sinukimatna dagiti nakaparutan dagiti lansa. Simmiripkami iti baet dagiti rehas a landok. Agarup tallo a katao ti katayag dagiti yero a nayabulog iti baba. Asino kad' met ti mangipagarup a sadiay ti pagnaan ti mannanakaw?

"Nakaskasdaaw ti kinasiglat daydiay anak ti- Awan lat' nariing kadatayon." Induron ni Pondong ti rikep.

"Kasla natimudko ti karadukod dita idi maadawko ni Baby iti indayon, ngem impagarupko la no agkikinnamat a marabutit. Namindua pay a bimmangonak a nagtempla iti gatas."

Minulenglengannak. Pagammuan, napanna pinidut ti karton. Binaluk-nogna a pinampag. "Ay, anak ti-- ket daydi iduldulinko ditoy a bunengen?"

"Buneng? Isalakannakam Apo! Ket no- ay, Diosko a manangngaasi!" Tinaraykon nga inarakup ni Kom-padrem, 'Mari. Indalubdobko ti rupak iti barukongna, ngem kaskasdi laeng a nagaligagawak. Ta no nairana, kas pangarigan, a bimmangonak kabayatan ti panangbukbukitkit ti mannanakaw kadagiti lupot iti karton; no nakitak a nagiggem iti buneng, ket nagikkisak… ay, 'Mari, aglulok pay laeng dagitoy tumengko!

Diak nadlaw a nakariing gayam idin dagitoy ubbing agingga iti nangngegko ti sarungikngik daytoy inaudi. Rim-muk-atak ken ni Pondong. Al-allukodenen ni Nanang dagitoy nga umas-asideg kadakami. Inallawat ni Kom-padrem 'toy anaktayo; inubbak met ni Baby. Immulog metten ni Nanang a napan nagluto.

Immanges ni Pondong iti dakkel. "Baro a biag," insennaayna, idinto a pinagsisinnublatnakami a minatmatan, ngem inlisina met laeng a dagus ti iki-kitana, a kasla adda palimed a kayatna a bukodan.

Immapay iti lagipko daydi panangyarikapna iti papel de banko a saglili-mapulo a pisos, ngem diak ammo no apay a diak nakatimek; no kas iti kallabes, daydi koman ti gundawayko a nangaskasaba koma manen kenkuana. Idi agangay, impudnona nga inabakna met laeng iti sugal.
"Nasaysayaat sa no umaykayo idiay Bicol," inkeddengna, ket isu pay ti nangisingasing iti yaaymi idiay kapilia idi kalman.

Sibsibetna itay sumangpetka, 'Mari. Napanna kinamakam 'tay Bicol Express. Ala, nasayaat ta immayka sakbay a makaaliskami. 'Tay kunakon, nakem ngata ni Apo Dios, 'Mari.

(Immuna a naipablaak iti Bannawag)

Sakbay nga inagaw ti akademia ni PACIFICO D. ESPANTO, tubo ti San Esteban, Ilocos Sur, mabigbigen a mannurat iti Bannawag. Malaglagip iti nobelana a Lanut ken Pakalatkat (1958), ti uppat a nobelita ken agarup duapulo a saritana, ken adu a salaysay iti Ingles maipapan iti siensia bayat ti panagpaayna a propesor iti Department of Humanities, College of Arts and Sciences, UP Los Baños, Laguna.Ni Manong Pat ti maysa kadagiti pundador ti Kutibeng, bassit a grupo dagiti mannurat iti Manila, iti arinu-nos ti 1950s, sakbay a nairusuat, idi 1961, ti dakkel a tignay nga am-ammo itan a GUMIL Filipinas. Maysa a Pedro Bucaneg Awardee, nagretiro ni Manong Pat a kas Professor IV iti UP idi 1996.

RIMAT

2003-03-09T16:59:00.000+08:00

dinawismo iti bukar
ti apagsipasip a parbangon kalpasan
a binanitogmo ti himmigante a sipnget a nangmanto
kadagiti sardam ken rabii
a nangalun-on kadagiti nagsasaruno a pasamak
iti muging dagiti oras tapno agindurog
koma ti ayat –
kas payakka ni San Gabriel
a bimmanesbes a nangkorona kadagiti niog
ken mangga ket impug-awmo
ti sang-aw ti maladaga nga agsapa
sa kinulisipmo ti rimat dagiti linnaaw sa impugsom
a kas karimukamok kadagiti sabong ti sampagita
ket imparraismo ti ayamuom iti naibitin a binakol nga ules
iti pagbalaybayan iti taguab
sa inlimogmo ti bang-i ti makirkirog a bagas
ket impuyotmo a sisasaldet kadagiti boksit
dagiti katalonan –
inkitikitmo iti minuyongan ti pluma
dagiti agkubkubbo a tarong ken okra ken agdalapadap
a paria ken karabasa gapu iti kadagsen ti awitda
samo insaruag dagita matam tapno mabungon
ni Mang Isidro kadagita rayam a nangkawiwit
iti bimmudubudo a bukot ni Bumaro a nanguyod iti karison
nga agturong iti Bangkag Dakkel a nangammimi
iti taraon ti isip –
sumarut iti puso ti alas singko media
a malem iti ranitrit dagiti pilid a
dinanggayan
ti bumanabana nga anges ni Bumaro
gapu iti kas Bantay Bullagaw a guyodna nga agawid
ta daytoy ti rusingan dagiti sumaruno
a bin-i a maitunek ket agrimatdanto nga agnanayon
a kas baggak iti barukong ti daga
nga impatawid da Florentino ken Bucaneg.

AGUSTIN DC. RUBIN
758 Christiana Roadm, Apt. 409
Newark, DE, USA 19713-4238

Nakabase ni AGUSTIN DC RUBIN, tubo ti San Ildefonso, Ilocos Sur, iti USA. Ad-adda a mabigbig ni ADR a mannaniw ken sumasarita. Maysa kadagiti umuna a nakipagbuangay iti GUMIL (Gunglo dagiti Mannurat iti Iluko) Ilocos Sur idi 1964, sa iti GUMIL (Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano) Filipinas (1968) ken aktibo nga opisial ti GUMIL Metro Manila agingga a nagpa-USA. Nabayag a nangisursuro iti eskuela publika, sa iti base militar ti US iti Subic, a nagretiruanna. Premiado a mannurat, adu a libro ti GUMIL ti nakairamanan dagiti gapuananna.